image
image
image
image
image
image
image
image
Broszura informacyjna na temat
­stosowania­płytkiej­geotermii
Trans
GeoTherm
Energia geotermalna dla transgranicznego rozwoju regionu Nysy – Projekt pilotażowy

 
Spis treści | 01
03 Przedmowa
04
1 Wprowadzenie
05
2 Mo
ż
liwo
ś
ci wykorzystania energii geotermalnej
06
3 Technologie energii geotermalnej
06
3. 1 Systemy grzewcze
10
3. 2 Chłodzenie budynków
10
3. 3 Wsparcie i koordynacja rozwoju geotermii
10
3. 4 Efektywność energetyczna a ekologia
12
4 Budowa i eksploatacja gruntowych pomp ciepła
12
4. 1 Budowa i funkcje sondy
12
4. 2 Zasada pracy pompy ciepła
14
5 Zagadnienia prawne i geologiczne
14
5. 1 Podstawy prawne
15
5. 2 Procedury prawne
16
5. 3 Warunki hydrogeologiczne
17
5. 4 Kryteria oceny warunków hydrogeologicznych
18
6 Uwagi dotycz
ą
ce projektowania, budowy i eksploatacji gruntowych pomp ciepła
18
6. 1 Planowanie i projektowanie systemów sond geotermalnych
19
6. 2 Roboty wiertnicze i instalacyjne
21
6. 3 Praca instalacji
21
6. 4 Zapewnienie jakości i trwałości
22
Przydatne materiały
25
Spis rycin, tabel i zał
ą
czników
26
Adresy instytucji
27 Zał
ą
czniki
Spis tre
ś
ci

image
image
Przedmowa | 03
Przedmowa
Od połowy lat 90. XX w. płytka, niskotemperaturowa energia geotermalna, wykorzystywana dzięki instalacji tzw. gruntowych pomp
ciepła, nabiera coraz większego znaczenia w większości krajów Europy. W 2009 roku administracja Wolnego Kraju Saksonii znacznie
wzmocniła swoje działania mające na celu wspieranie rozwoju tego typu alternatywnych, odnawialnych
źródeł
energii. W efekcie
prac badawczych przeprowadzonych przez zespół ekspertów – geologów i hydrogeologów, powstała, a następnie została opubli-
kowana w Internecie, pierwsza mapa Geotermalnego Atlasu Saksonii. Od tego czasu w Saksonii opracowywane i udostępniane są
kolejne arkusze mapy ilustrujące warunki geotermiczne podłoża skalnego, przede wszystkim aglomeracji miejskich Drezna, Lipska
i Chemnitz.
Stale rosnące w Polsce zainteresowanie niskotemperaturową energią geotermalną, a tym samym zapotrzebowanie na informacje
związane z możliwościami, warunkami naturalnymi i opłacalnością ekonomiczną ogrzewania i/lub chłodzenia budynków za pomocą
gruntowych pomp ciepła, stały się inspiracją do wykorzystania doświadczeń kolegów saksońskich i realizacji podobnych prac na
Dolnym
Śląsku.
Jesienią 2011 r. pracownicy Oddziału Dolnośląskiego Państwowego Instytutu Geologicznego – Państwowego Insty-
tutu Badawczego, działający w ramach państwowej służby geologicznej i hydrogeologicznej, zaproponowali saksońskiej służbie
geologicznej (Sächsisches Landesamt für Umwelt Landwirtschaft und Geologie, LfULG) realizację wspólnego projektu w celu opra-
cowania pierwszej mapy geotermalnej transgranicznego obszaru Zgorzelca i Görlitz.
Efektem współpracy obu instytucji było przygotowanie, a następnie wspólna realizacja projektu pn.
TransGeoTherm – Energia geo-
termalna dla transgranicznego rozwoju regionu Nysy. Projekt pilota
ż
owy
, współfinansowanego ze
środków
Unii Europejskiej
w ramach Programu Operacyjnego Współpracy Transgranicznej Polska – Saksonia 2007 – 2013. Celem projektu było upowszechnie-
nie i zwiększenie wykorzystania niskotemperaturowej energii geotermalnej płytkiego (do około 200 m głębokości) podłoża skalnego
oraz opracowanie mapy geotermalnej przygranicznego regionu Nysy Łużyckiej. W ramach realizacji projektu wspólnie opracowano
sposób tworzenia map z wykorzystaniem danych, wiedzy i informacji z zakresu geologii i hydrogeologii, pochodzących z obu stron
granicy. Wykonana mapa geotermalna posłuży w przyszłości odbiorcom projektu jako pomoc przy planowaniu i optymalizacji in-
stalacji gruntowych pomp ciepła. Jej docelowymi użytkownikami są jednostki administracji rządowej i samorządowej, instytucje
zajmujące się planowaniem przestrzennym i ochroną
środowiska
oraz sektor prywatny – firmy geologiczno-wiertnicze i instalacyjne
oraz wszyscy zainteresowani mieszkańcy regionu.
W niniejszej broszurze informacyjnej opisano sposoby wykorzystania energii geotermalnej ze szczególnym uwzględnieniem grun-
towych pomp ciepła oraz określono podstawy prawne i zalecany plan czynności technicznych podczas ich instalacji. Podsumowu-
jąc działania zrealizowane w ramach projektu
TransGeoTherm
oraz nabyte w jego efekcie doświadczenia, należy stwierdzić,
że
jest
on istotnym
świadectwem
społecznej akceptacji nowych technologii i wzrastającego wykorzystania potencjału energii geotermal-
nej w Polsce i Saksonii oraz efektywnej współpracy instytucji z obu stron granicy polsko-niemieckiej.
Prof. dr hab. Jerzy Nawrocki
Dyrektor Państwowego Instytutu Geologicznego –
Państwowego Instytutu Badawczego

image
 
04 | Wprowadzenie
1 Wprowadzenie
Rycina 1
Profil temperaturowy w górnych partiach podłoża
skalnego
Pod pojęciem »energia geotermalna« lub »geotermii« rozumie się
energię w postaci ciepła, występującą we wnętrzu Ziemi. Do
głębokości około 10 – 20 m poniżej powierzchni ziemi tempera-
tura zależy od promieniowania słonecznego oraz klimatycznych
(sezonowych) wahań temperaturowych. W naszych szerokoś-
ciach geograficznych temperatura podłoża skalnego poniżej
tego zakresu wynosi
średnio
około 10 °C. W zależności od regio-
nalnej budowy geologicznej i wgłębnej struktury skorupy ziem-
skiej temperatura wzrasta wraz z głębokością. Zjawisko to ilu-
struje Ryc. 1. Na obszarze Saksonii i Dolnego
Śląska
wzrost ten
wynosi około 3 stopnie na 100 m głębokości. Parametr ten na-
zywany jest
średnim
gradientem geotermicznym.
Luty
Maj
Sierpień
Listopad
G
ł
ębsze
pod
ł
oże
Energia geotermalna zaliczana jest do niewyczerpywalnych, od-
nawialnych
źródeł
energii. Jej wykorzystywanie ma pozytywny
wpływ na
środowisko,
ponieważ przyczynia się do jego ochrony
poprzez zmniejszenie zużycia kopalnych
źródeł
energii i reduk-
cję emisji CO
2
. Energia geotermalna dostępna jest przez cały rok,
a poniżej głębokości około 20 m jest niezależna od warunków
pogodowych. Wykorzystanie energii geotermalnej, przy prawid-
łowym planowaniu i profesjonalnej budowie oraz eksploatacji
instalacji geotermalnych, jest całkowicie bezpieczne dla gleby,
skał i wód gruntowych.
Niniejsza broszura skierowana jest przede wszystkim do inwestorów,
projektantów, operatorów, producentów sprzętu, urzędów i innych
osób i instytucji zainteresowanych tą tematyką. Prezentuje ona
przede wszystkim wykorzystanie energii geotermalnej za pomocą
różnego typu gruntowych pomp ciepła i jest
źródłem
wielu waż-
nych informacji oraz praktycznych porad i wskazówek.
n
Energia geotermalna jest bogactwem naturalnym, które
może być wykorzystane przez każdego użytkownika
n
Najbardziej rozpowszechnionym sposobem pozyskania
energii geotermalnej jest zainstalowanie sond
(wymienników ciepła) w otworach wiertniczych,
najlepiej o głębokości od 50 do 100 m
n
W Polsce procedura wykonania instalacji gruntowej
pompy ciepła zależy od głębokości planowanego
otworu wiertniczego. Według aktualnych przepisów
gruntowe sondy ciepła o planowanej głębokości powy-
żej
30 m wymagają zgłoszenia właściwemu organowi
administracji geologicznej – w tym przypadku starostwu
powiatowemu, i ewentualnie uzyskania pozwolenia
wodnoprawnego (w przypadku pomp ciepła wykorzy-
stujących otwory studzienne – tzw. system otwarty)
n
Wszystkie prace przygotowawcze – złożenie wniosku,
instalacja i odbiór systemu, są oferowane przez liczne
firmy (wiertnicze, geologiczno-inżynieryjne, instalator-
skie itd.)
n
Niniejsza broszura zawiera informacje, które muszą być
przestrzegane w celu optymalnej budowy i eksploatacji
systemów otworowych wymienników ciepła
0 5 10 15 20
0
5
10
15
20
50
100
200
300
400
ę
boko
ść
Temperatura (°C)
(m)

image
 
Możliwości wykorzystania energii geotermalnej | 05
2 Mo
ż
liwo
ś
ci wykorzystania energii geotermalnej
Wykorzystanie energii geotermalnej służy najczęściej celom grzewczym
(w formie centralnego ogrzewania i do przygotowania ciepłej wody
użytkowej) pojedynczych budynków lub ich kompleksów. Energia geo-
termalna może być stosowana również do schładzania budynków, ma-
gazynowania ciepła bądź zimna w górotworze, jak również usuwania
śniegu
i lodu z dróg, torowisk, mostów, wiaduktów, pasów startowych
i lądowisk. Wody geotermalne wykorzystuje się do celów terapeutycz-
nych i rekreacyjnych. Geotermia może być także wykorzystana do wy-
t warzania energii elektrycznej.
Rycina 2
Przegląd sposobów wykorzystania energii geotermalnej
* także technologie Hot Dry Rock (HDR) oraz Hot Fractured Rock (HFR)
ę
boka geotermia
(> 400 m głębokości)
Geotermia petrotermalna
Technologie
Enhanced
Geothermal
Systems (EGS)*
Wydobycie
w
ó
d termal-
nych
Wykorzystanie
w
ó
d grunto-
wych z ponow-
nym zasilaniem
Studnie
podziemne
Najczęściej < 50 m
Sondy ciepła
ok. 30 – 130 m
maks. 400 m
głębokości
Kolektory
gruntowe
Systemy
bezpo
ś
redniego
odparowania
Systemy termicz-
nie aktywnych
element
ó
w
Termopale
energetyczne
Naturalna temperatura podłoża niewystarczająca do bezpośredniego wykorzystania,
dlatego potrzebne wykorzystanie technologii pomp ciepła
Wytwarzanie ciepła bądź
schładzanie
Wytwarzanie prądu,
wykorzystanie ciepła oraz ciepła odpadowego
ę
boka geotermia petrotermalna
Płytka geotermia
(do 400 m głębokości)
Wykorzystanie
system
ó
w otwartych
Wykorzystanie systemów zamkni
ę
tych
Wykorzystanie suchych
gorących skał
do > 5000 m, > 100 °C
Wykorzystanie
za pomoc
ą
ę
bokich sond
Wykorzystanie w
ó
d
kopalnianych
Bezpośrednie wykorzystanie ciepłych
i gorących wód podziemnych
zwykle od 100 m do ok. 3000 m, 20 – 200 °C
Energię geotermalną w zależności od głębokości i sposobów
wykorzystania można podzielić na następujące typy:
n
Geotermia płytka (do około 400 m głębokośc)
n
Przypadki szczególne (strefa przejściowa ku głębokiej
geotermii związana z wykorzystaniem np. ciepłych wód
kopalnianych)
n
Geotermia głęboka (ponad 400 m głębokości)
Szczegółowe wykorzystanie wyróżnionych typów energii geo-
termalnej przedstawia poniższa tabela (Ryc. 2).

image
 
06 | Technologie energii geotermalnej
3 Technologie energii geotermalnej
3. 1 Systemy grzewcze
Pod względem technicznym system wykorzystujący płytką ener-
gię geotermalną, zwany potocznie (gruntową) pompą ciepła,
składa się zazwyczaj z instalacji obejmującej dolne
źródło
ciepła
(wymiennik ciepła), dzięki któremu energia pobierana jest z pod-
łoża oraz właściwego urządzenia pompy ciepła, które odzyskuje
energię i połączone jest z siecią rozprowadzającą ciepło we-
wnątrz pomieszczeń (np. poprzez ogrzewanie podłogowe).
Zasadniczo dostępne są następujące typy instalacji gruntowych
pomp ciepła, wykorzystujące różnie położone
źródła
ciepła:
n
Sondy ciepła (pionowe instalacje wymienników ciepła
montowane w otworach wiertniczych),
n
Kolektory ciepła (instalacje poziome wymienników ciepła),
n
Kontaktujące się z podłożem betonowe elementy,
np. pale i fundamenty (tzw. termopale),
n
Studnie zasilające i chłonne,
n
Systemy wykorzystujące ciepło z wód kopalnianych.
Rycina 3
Schemat pionowej sondy ciepła
Oprócz warunków naziemnych (lokalizacji), dotyczących danego
terenu oraz wielkości budynku, decydującymi czynnikami w za-
kresie rodzaju i stopnia wykorzystania energii geotermalnej są
budowa geologiczna podłoża oraz warunki występowania wód
podziemnych na danym terenie. Geologia i warunki występowa-
nia wód podziemnych to jedne z głównych czynników, które de-
cydują o przyszłej efektywności i wyborze konkretnego wariantu
instalacji pompy ciepła, takich jak np. układ studnia zasilająca –
studnia chłonna lub pionowa sonda ciepła.
Granice opłacalności pomp ciepła zmieniają się w zależności od
poszczególnych technologii, kosztów operacyjnych, wzrostu
głębokości otworu wiertniczego, względnie studni, oraz warun-
ków przyrodniczych. Pompa ciepła podłączona jest do
źródła
ciepła w taki sposób, aby osiągnąć poziom temperatury wystar-
czająco wysoki potrzeby planowanego ogrzewania. Zwykle mieści
się ono w zakresie od 8 do maksymalnie 25 °C. W celu chłodze-
nia, w zakresie naturalnych temperatur podłoża, nośnik ciepła
jest na ogół przemieszczany tylko poprzez pompę cyrkulacyjną
(tzw. chłodzenie bierne).
Sondy ciepła
Obecnie, zarówno w Saksonii jak i w Polsce, wykorzystanie energii
geotermalnej odbywa się przede wszystkim za pomocą pionowych
sond ciepła zwanych też gruntowymi wymiennikami ciepła.
Sonda ciepła składa się z jednej lub dwóch U-kształtnych rurek lub
dwóch rurek współosiowych umieszczonych w pionowym, rza-
d ziej nachylonym, otworze wiertniczym (Ryc. 3). Dzięki działaniu
takiej sondy, za pomocą nośnika ciepła (tzw. solanki), ciepło po-
bierane jest z podłoża i przekazywane dalej do wymiennika ciepła.
W celu zapewnienia prawidłowego przepływu ciepła ze skał do
sond, przestrzeń w otworze wiertniczym pozostała po umiesz-
czeniu w nim sondy musi być wypełniona specjalną masą spaja-
jącą, charakteryzującą się wysoką przewodnością cieplną i do-
brymi właściwościami uszczelniającymi. Taki sposób wypełnienia
otworu służy eliminacji zanieczyszczeń i zamknięciu przewier-
conych poziomów wodonośnych. Transport energii do pompy
ciepła odbywa się dzięki krążącemu w sondzie nośnikowi (tzw.
solance), który charakteryzuje się niską temperaturą zamarzania.
Zazwyczaj jest to mieszanina wody i
środków
przeciw zamarza-
niu np. glikolu (uwaga: substancja o silnej szkodliwości dla wód
użytkowych!). W następnej kolejności na wymiennikach w pom-
pie ciepła energia zostaje przejęta przez obieg ciepłowniczy wy-
korzystujący jako nośnik wodę.

image
image
Technologie energii geotermalnej | 07
Sonda pozyskuje energię cieplną zmagazynowaną w ziemi (pod-
łożu skalnym), pracując przy tym w warunkach bardzo zbliżonych
do stałych, tzn. temperatura podłoża skalnego nie podlega zbyt
dużym wahaniom. W przypadku prawidłowo zaplanowanej in-
stalacji odpływ energii cieplnej pozyskanej do ogrzewania jest
regenerowany dzięki ciepłu napływającemu z otaczającego
śro-
dowiska skalnego i/lub wód podziemnych. W ciągłym połączeniu
sondy z eksploatacją do celów grzewczych i/lub chłodniczych
istnieje również możliwość regeneracji energii geotermalnej
przy wykorzystaniu ciepła odpadowego. Technologia ta jest wy-
korzystywana do ogrzewania, chłodzenia i magazynowania ciepła,
a w niektórych przypadkach także do magazynowania zimna. Ist-
nieja ponadto sondy ciepła z metodą bezpośredniego odparowania
(patrz punkt 4. 2), w których gaz skroplony pod wysokim ciśnieniem
odparowuje bezpośrednio w rurkach sondy gruntowej.
Do głównych zalet wykorzystania ciepła ziemi przy pomocy sond
i pomp ciepła zaliczyć należy przede wszystkim: małe zapotrze-
bowanie na powierzchnię w celu montażu instalacji i dalszego
jej użytkowania, możliwość umieszczenia instalacji pod zabu-
dową, sprawdzona technologia, wysoka niezawodność i trwa-
łość. Obecnie główną barierą hamującą wykorzystanie ciepła
ziemi jest bariera ekonomiczna – dodatkowe koszty projektowania
i instalacji systemu jak również wyższe koszty zakupu w porów-
naniu z konwencjonalnymi systemami ogrzewania. Pełna amor-
tyzacja instalacji geotermalnych, biorąc pod uwagę aktualne
warunki ekonomiczne, dzięki ich niskim rocznym kosztom ope-
racyjnym, następuje po około ośmiu – dziesięciu latach.
Geologiczne, techniczne i ekonomiczne warunki eksploatacji są
istotnymi czynnikami niezbędnymi do ustalenia głębokości każ-
dego odwiertu służącego instalacji gruntowych sond ciepła.
W niektórych przypadkach wstępne szacunki mogą wskazać ko-
nieczność wykonania odwiertu o głębokości nawet powyżej 100 m.
W tej sytuacji możliwe jest czasami zastąpienie jednego głębo-
kiego otworu kilkoma płytszymi. Głębokości otworów wynosza,
z reguły od 50 do 100 m. Płytkie sondy do głębokości 30 m są
zazwyczaj używane do magazynowania ciepła sezonowego (cie-
pła słonecznego w połączeniu z np. systemami solarnymi, cie-
płem technologicznym, ciepłem odpadowym z komory chłodni-
czej), które w razie potrzeby służy do celów ogrzewania.
Rycina 4
Schemat ukośnych sond cieplnych wg metody GRD®
Liczba sond uzależniona jest od zapotrzebowania na ciepło da-
nego budynku lub rocznego zapotrzebowania na energię cieplną.
Zazwyczaj wynosi ona od jednej do dwóch sond dla zaopatrzenia
w ciepło domów jednorodzinnych. W przypadku ogrzewania
i chłodzenia dużych obiektów, np. komercyjnych i przemysło-
wych budynków lub osiedli mieszkalnych, liczba otworów jest
odpowiednio większa i może wynosić od kilkunastu do kilku-
dziesięciu. Poszczególne otwory mogą być wzajemnie połączone
i tworzyć tzw. systemy multisondowe (zespoły sond).
Innym sposobem wykorzystania sond ciepła jest wiercenie
otworów pod kątem (tzw. odwierty kierunkowe). Potrzeba ich wy-
konania może być spowodowana np. koniecznością zachowania
minimalnej odległości od sąsiedniej instalacji przy jednoczes-
nych ograniczeniach przestrzennych, np. z uwagi n stosunki
własnościowe gruntu. W metodzie GRD® (Geothermal Radial
Drilling) ukośnie nachylone wiercenia do głębokości około 35 m
rozmieszczone są wokół centralnego, zapuszczonego w grunt
szybu (Ryc. 4). W takim przypadku z reguły stosuje się sondy
współosiowe odpowiednio wciśnięte w otwory i połączone w cen-
tralnym szybie.
Nachylone sondy ciepła – w porównaniu do sond pionowych,
umieszczone są na mniejszych głębokościach i przez to mogą
znajdować się w strefach gruntu, gdzie występuje wpływ pór
roku i nasłonecznienia. Z tego względu przy budowie tego typu
instalacji należy
ściśle
przestrzegać wytycznych projektowych
dotyczących kierunku otworów.
Główne parametry instalacji gruntowych sond ciepła wymagane
do zaspokojenia potrzeb grzewczych, takie jak liczba i głębokość
otworów wiertniczych, muszą być zawsze określane na podsta-
wie lokalnej budowy geologicznej podłoża skalnego i warunków
hydrogeologicznych oraz miejscowego zagospodarowania prze-
strzennego terenu. Czynniki te należy ustalić dla każdej lokalizacji
gruntowych sond ciepła przeprowadzając odpowiednie badania,
których wyniki zostaną następnie zamieszczone w projekcie.
Projekt instalacji uwzględniający zarówno aspekty przyrodnicze
jak i techniczne musi być zawsze wykonany przez zespół fachow-
ców posiadających odpowiednie wykształcenie, wiedzę i doświad-
czenie praktyczne.
Rycina 5
Schemat poziomego kolektora ciepła

image
08 | Technologie energii geotermalnej
Kolektory ciepła
Kolektory to horyzontalnie rozmieszczone wymienniki ciepła,
które są zwykle wykonane z tworzywa sztucznego i ułożone po-
ziomo w gruncie na głębokości z reguły od 1,2 do 1,5 m (co
najmniej 20 cm poniżej głębokości przemarzania gruntu w okre-
sie zimowym). Rury układa się równolegle w odstępach od 0,5
do 0,8 m tak,
że
na każdy metr kwadratowy powierzchni grzew-
czej przypada w przybliżeniu od 1,3 do 3 m bieżących rury
(Ryc. 5). W kolektorze, podobnie jak w sondzie ciepła, jako nośnik
stosowana jest tzw. solanka, która pochłania ciepło z gruntu i prze-
kazuje je do pompy ciepła.
Kolektory ciepła wykorzystują głównie energię słoneczną, zma-
gazynowaną w pobliżu powierzchni gruntu poprzez bezpośred-
nie działanie promieni słonecznych, wymianę ciepła z powie-
trzem atmosferycznym i wodą opadową infiltrującą w głąb
gruntu. Kolektory ciepła podlegają sezonowym zmianom tem-
peratury otoczenia. Z tego powodu w okresie największego za-
potrzebowania na ciepło (zimą), kolektor ciepła w porównaniu
z sondą usytuowaną pionowo zaspokaja zapotrzebowanie na
ciepło wykorzystując niższą temperaturę dolnego
źródła
ciepła.
Regeneracja wydobytego ciepła odbywa się dzięki cyklicznym
zmianom temperatury wraz ze zmianami pór roku oraz prawid-
łowemu wymiarowaniu instalacji
źródła
ciepła. Poziome kolek-
tory mogą być eksploatowane również metodą bezpośredniego
odparowania (patrz punkt 4. 2).
Kolektory ciepła charakteryzują się stosunkowo niskimi kosztami
inwestycji, nieskomplikowanym montażem oraz wysoką trwa-
łością. Do ich instalacji wymagana jest otwarta, niezabudowana
przestrzeń, z reguły od 1,5 do 3 razy większa od metrażu po-
mieszczeń przeznaczonych do ogrzewania. W celu zaoszczędze-
nia miejsca stosuje się kolektory o specjalnych kształtach, np.
w formie rowu, spirali, czy kosza, które mogą być wkopane do
około 5 m w głąb gruntu. Z punktu widzenia ochrony
środowiska
kolektory ciepła są bezpieczne. Przeprowadzone obserwacje
wskazują,
że
obecność kolektorów może czasami prowadzić do
obniżenia temperatury gruntu i opóźnienia wzrostu roślin. Z tego
powodu na powierzchni bezpośrednio powyżej kolektora nie
zaleca się sadzenia roślin o głębokim systemie korzeniowym.
Pale energetyczne umieszczone w gruncie pod zabudową
przemysłową, służące do ogrzewania lub chłodzenia budynku
Pale energetyczne
Przewody przyłączeniowe pali
Kolektory przyłączeniowe do pali
Przewód główny
Centrala chłodnicza
1
2
3
4
5
1
1
1
2
3
5
4
Rycina 6
Schemat elementów betonowych kontaktujących się
z podłożem (tzw. termopali)
Termicznie aktywne elementy budowlane
W zależności od warunków gruntowych w celu posadowienia
dużych budynków zachodzi czasami konieczność wykonania
głębokich podziemnych konstrukcji betonowych, takich jak pale
fundamentowe,
ścianki
szczelinowe, palisady, płyty betonowe,
itp. Ponieważ beton charakteryzuje się dobrym przewodnictwem
cieplnym, elementy te są idealne do produkcji i magazynowania
energii w postaci ciepła i zimna. Analogicznie do sond ciepła,
podczas wykonywania konstrukcji betonowych wbudowuje się
w koszach zbrojeniowych rury z tworzyw sztucznych, które na-
stępnie służą jako systemy wymienników ciepła (Ryc. 6).
Zastosowanie termicznie aktywnych elementów budowlanych
(tzw. termopali) obok korzyści ekologicznych przynosi również
efekty ekonomiczne. Wynika to z faktu,
że
te elementy budow-
lane, niezbędne ze względów statycznych, mogą przy niewielkim
dodatkowym nakładzie inwestycyjnym służyć także jako wy-
mienniki ciepła. Projekty związane z elementami betonowymi
kontaktującymi się z podłożem podlegają prawu budowlanemu,
które uwzględnia również aspekty związane z wodami podziem-
nymi i kwestie prawa wodnego.
Studnie zasilaj
ą
ce i chłonne
Wody podziemne mogą być bezpośrednio wykorzystane do po-
zyskania ciepła ziemi wtedy, gdy są one dostępne w wystarcza-
jącej i stałej ilości. W tym celu wodę podziemną pozyskuje się
zwykle za pomocą pompy ze studni zwanej studnią zasilającą.
Następnie wodę doprowadza się do pompy ciepła (typu woda/
woda). Po przejściu przez wymiennik ciepła zainstalowany w pom-
pie ciepła woda zostaje ponownie zatłoczona do warstwy wo-
donośnej za pomocą studni chłonnej (Ryc. 7).
Systemy pomp ciepła wykorzystujące wody gruntowe można
użytkować przez cały rok, ze względu na temperaturę wody
podziemnej, zbliżoną do stałej i wynoszącą na Dolnym
Śląsku
i w Saksonii od około 8 do 12 °C w trakcie całego roku. W wyniku
wysokiej wydajności energetycznej, zwłaszcza w specjalnych
systemach grzewczych od 10 kW, daje to znaczną przewagę eko-
nomiczną nad gruntowymi sondami ciepła.

image
image
Technologie energii geotermalnej | 09
Ograniczenia w użytkowaniu tego rodzaju instalacji geotermal-
nych powstają nie tylko poprzez sam warunek występowania
odpowiednio zasobnej warstwy czy też strefy wodonośnej, ale
w szczególności także poprzez odpowiednią jakość wód podziem-
nych. W wodach o właściwościach redukcyjnych często występuje
ryzyko kolmatacji studni, czyli blokowania filtra i przestrzeni
międzyporowych warstwy wodonośnej na skutek osadzania się
cząstek mineralnych powstałych w wyniku utlenienia
żelaza
i manganu. W przypadku wód podziemnych o właściwościach
agresywnych, np. z dużą zawartością siarczanów, może dochodzić
do korozji instalacji. W takich przypadkach należy bezwzględnie
przestrzegać limitów dotyczących składu chemicznego wód
podziemnych podanych przez producenta w specyfikacjach dla
danego materiału użytego do konstrukcji gruntowej sondy ciepła.
W przypadku budowy instalacji geotermalnej z zastosowaniem
studni zasilającej i chłonnej niezbędne jest rozpoznanie budowy
geologicznej i warunków hydrogeologicznych na danym terenie.
Z tego powodu stanowczo zaleca się skorzystanie z pomocy wy-
kwalifikowanego geologa, hydrogeloga jak również fachowej
firmy inżynierskiej i instalatorskiej.
Wody kopalniane
Wody ze sztucznie wytworzonych pustek znajdujących się pod
powierzchnią ziemi (np. szyby, sztolnie i chodniki nieczynnych
kopalni) również nadają się do zastosowania jako nośnik ciepła
w instalacjach geotermalnych. Czynnikami ograniczającymi ich
wykorzystanie mogą być duże odległości wyrobisk górniczych
od osiedli mieszkaniowych, wysokie koszty inwestycyjne jak
i niekorzystne cechy jakościowe i ilościowe wód kopalnianych.
W Saksonii oraz na Dolnym
Śląsku
w rezultacie wielowiekowej
podziemnej eksploatacji surowców mineralnych i energetycznych,
w tym rud metali i węgla kamiennego, pozostały liczne pustki
skalne, które po zalaniu wodą podziemną utworzyły znaczne
podziemne zbiorniki wodne. W 2001 roku na zlecenie Saksoń-
skiego Urzędu Krajowego ds.
Środowiska
Naturalnego, Rolni-
Warstwa wodonośna
Warstwa nieprzepuszczalna
Rycina 7
Schemat studni zasilającej i chłonnej pompy ciepła
typu woda/woda
ctwa i Geologii wykonana została »Ocena potencjału wód kopal-
nianych w Saksonii«, w ramach której dla miejsc o korzystnych
uwarunkowaniach geotermicznych zostały przeprowadzone
specjalne badania. Zaliczono do nich następujące lokalizacje:
n
Obszar górniczy Freiberg ze sztolnią Rothschönberg,
n
Okręg Górniczy Węgla Kamiennego Zwickau,
n
Okręg Górniczy Węgla Kamiennego Oelsnitz/Erzgebirge,
n
Górnictwo rud metali Niederschlema-Alberoda,
n
Górnictwo rud metali/szpatu Lauta-Marienberg,
n
Górnictwo szpatu Schönbrunn,
n
Jedna z byłych kopalni rudy koło Schwarzenbergu.
W wyniku przeprowadzonych badań dla ww. lokalizacji oraz
ewentualnych nowych miejsc o korzystnych uwarunkowaniach
geotermicznych wód kopalnianych zapoczątkowane zostało
opracowanie studiów wykonalności oraz projektów mających na
celu ich dalsze szczegółowe rozpoznanie. Odpowiednie badania
i projekty zostały lub będą wykonane m. in. w Ehrenfriedersdorf
(Ryc. 8), Schneeberg, Schlema-Alberoda, Freiberg, Marienberg,
Oelsnitz/E.
Na Dolnym
Śląsku
również znajdują się liczne wyrobiska pod-
ziemne powstałe w wyniku wydobycia rud metali bądź węgla
kamiennego, które obecnie wypełnione są wodą. Dotychczas
podjęto wstępne próby oszacowania ich potencjału geotermicz-
nego, jednakże większość z tych obiektów w chwili obecnej nie
jest praktycznie wykorzystywana.
Rycina 8
Schemat wykorzystania wód kopalnianych kopalni
cyny Ehrenfriedersdorf dla potrzeb miejscowej szkoły
Szkoła
WP
Studnia
chłonna
Kierunek biegu N 2020
Kierunek biegu N 5000
Poziom 6
Poziom 2
Poziom 5
Pole NW
Studnia
zasilająca
Zapora
wodna

10 | Technologie energii geotermalnej
3. 2 Chłodzenie budynków
Geotermalne pompy ciepła mogą być również używane do chło-
dzenia budynków. Latem, kiedy wewnątrz budynku panuje wy-
soka temperatura, niskie temperatury gruntu pod nim mogą być
używane do chłodzenia poprzez zastosowanie odwrotnej zasady
działania pompy ciepła. Rozróżnia się przy tym dwa sposoby
chłodzenia: chłodzenie pasywne (chłodzenie bezpośrednie za
pomocą temperatury podłoża) i aktywne (ciepło usuwane jest z
układu grzewczego za pomocą sprężarki i aktywnie przekazy-
wane do gruntu). Ten ostatni sposób chłodzenia mógłby w przy-
szłości całkowicie zastąpić elektryczne klimatyzatory. Gdyby
zastosować podwójne działanie tego typu instalacji (ogrzewanie
zimą + chłodzenie latem), wykonanie instalacji pomp ciepła
może okazać się znacznie bardziej energooszczędne i opłacalne.
3. 3 Wsparcie i koordynacja rozwoju geotermii
W Saksonii w październiku 2005 r., jako zachęta do szerszego
wykorzystania energii geotermalnej, uruchomiony został przez
Centrum Efektywności Energetycznej (CEE) byłego Krajowego
Urzędu Saksonii ds.
Środowiska
i Geologii projekt modelowy pn.
»Zespolone projekty płytkiej geotermii w Saksonii«.
W ramach projektu dofinansowane zostały przede wszystkim
instalacje sond ciepła działające w różnych warunkach geolo-
gicznych oraz innowacyjne rozwiązania alternatywne dotyczące
geotermii. Projekt ten jest obecnie wspierany przez saksońską
agencję energii SAENA.
Przeglądowa mapa wszystkich zarejestrowanych instalacji geo-
termalnych w Saksonii, jak również porównanie wykorzystania
energii geotermalnej saksońskich powiatów (statystyki dotyczą-
cej energii geotermalnej) znajdują się na stronie internetowej
Wolnego Państwa Saksonii.
Na Dolnym
Śląsku
nie były do tej pory realizowane specjalne
projekty ukierunkowane wyłącznie na wykorzystanie płytkiej
energii geotermalnej. W najbliższej przyszłości tematyka ta po-
winna być przedmiotem większego zainteresowania administracji
rządowej i władz samorządowych w związku z polityką energe-
tyczną państwa, zmierzającą do wzrostu udziału energii odna-
wialnych i konieczności zmniejszenia emisji gazów cieplarnia-
nych oraz pyłów.
3. 4 Efektywno
ść
energetyczna a ekologia
Całkowita energia danej pompy ciepła służąca celom grzewczym
składa się z energii, która zostaje pobrana z otoczenia (podłoża
skalnego i/lub wód podziemnych) oraz energii potrzebnej do
elektrycznego napędu sprężarki. Jakość pompy ciepła może być
określona przez tzw. współczynnik wydajności
ε.
Dla użytkow-
nika ważnymi parametrami w zakresie jakości i efektywności
całej instalacji grzewczej pompy ciepła jest ustalony podczas
eksploatacji roczny wskaźnik wydajności
β,
który uwzględnia
energię napędową sprężarki i napędy pomocnicze pompy ciepl-
nej (np. pompy obiegowej).
W każdym przypadku parametry
ε
i
β
zależą od różnicy tempe-
ratur
ΔT
pomiędzy
źródłem
ciepła i odbiornikiem cieplnym: im
mniejsza różnica temperatur
ΔT,
tym bardziej wydajnie pracuje
pompa ciepła względnie instalacja grzewcza (Ryc. 9). W praktyce
zmniejszenie różnicy temperatur
ΔT
o 1 stopień powoduje oszczęd-
ność mocy do 2,5%.
W celu uzyskania wysokiego rocznego wskaźnika wydajności,
a tym samym wyższej oszczędności energii pierwotnej, należy
dążyć do podłączenia dolnego
źródła
ciepła o wysokiej i stałej
temperaturze w skali rocznej. Wymogi te najlepiej spełniają
głębsze partie podłoża skalnego (poniżej 20 m) połączone z son-
dami ciepła oraz wody podziemne ujęte za pomocą studni. Moż-
liwie dobra znajomość budowy geologicznej i warunków hydro-
geologicznych podłoża oraz jego właściwości termicznych jest
warunkiem koniecznym do zaprojektowania i budowy ekono-
micznie i ekologicznie opłacalnej instalacji (zob. porady i zalece-
nia w Zał. 1).
W przypadku poprawnie zaprojektowanego systemu pomp cie-
pła – instalacji grzewczej, roczny wskaźnik wydajności powinien
wynosić nie mniej niż 3,5. Wymiar mocy pompy ciepła dla kon-
kretnej instalacji podanej w projekcie musi być uwzględniony
przez projektanta. Pompy ciepła, jako instalacje grzewcze, są
więc zarówno pod względem zużycia energii pierwotnej oraz
w zakresie emisji dwutlenku węgla (CO
2
) znacznie efektywniejsze
od konwencjonalnych systemów grzewczych opierających się na
tzw. paliwach kopalnych. Zastosowanie w instalacjach pomp
ciepła szkodliwych dla klimatu
środków
chłodniczych takich jak
fluor – chlor – węglowodory fluorochlorowe jest obecnie zabro-
nione (określa to tzw. Konwencja wiedeńska o ochronie warstwy
ozonowej z roku 1985, której Polska jest sygnatariuszem od 1990 r.).
Obecnie, jako czynniki chłodnicze w układach pomp ciepła uży-
wane są nowe mieszanki syntetyczne i naturalne czynniki chłod-
nicze nie stanowiące potencjalnego zagrożenia dla warstwy
ozonowej. Często stosowane w nowoczesnych pompach ciepła
rocznie emitowane/produkowane ciepło (kWh
term
)
moc cieplna w danym momencie (kW
term
)
roczne zapotrzebowanie na energię elektryczną do pompy (kWh
elektr
)
moc napędu w danym momencie (kW
elektr
)
β
=
ε
=

image
Technologie energii geotermalnej | 11
Rycina 9
Współczynnik wydajności
ε
jako funkcja różnicy
temperatur
ΔT
parownika i skraplacza (T
0
= 273 K)
Wsp
ó
łczynnik
wydajno
ś
ci
ε
0 10 20 30 40 50 60 70 80
12
10
8
6
4
2
R
óż
nica temperatur
Δ
T
czynniki chłodnicze składają się z węglowodorów (propan R290,
R134 a tetrafluoroetan), mieszaniny węglowodorów (R404A,
R407C, R410A), amoniaku (R717) lub dwutlenku węgla (R744).
Należy zauważyć,
że
w większości czynniki chłodnicze są klasy-
fikowane jako substancje zagrażające wodzie i wymagają działań
w kierunku ochrony gleby i wód gruntowych. Do zastosowania
w pompach ciepła zostały opracowane bezpieczne czynniki
chłodnicze składające się z mieszanin węglowodorów, które nie
są ani toksyczne, ani łatwopalne. Naturalne czynniki chłodnicze,
które są stosowane w metodzie bezpośredniego odparowania
(patrz punkt 4. 2), mają następujące cechy: amoniak jest palny
i trujący (zaliczany do substancji szkodliwych dla wód), natomiast
propan jest palny, ale nie jest toksyczny i jest sklasyfikowany
zgodnie z ogólnymi zarządzeniami jako substancja nie zagraża-
jąca wodzie.

 
12 | Budowa i eksploatacja gruntowych pomp ciepła
4 Budowa i eksploatacja gruntowych
pomp ciepła
4. 1 Budowa i funkcje sondy
Gruntowe pompy ciepła zamontowane w domach jednorodzin-
nych w Niemczech i w Polsce, pod względem użytego czynnika
wymiany energii, należą w większości przypadków do typu solanka/
woda, ich pojemność (moc) grzewcza ogranicza się do 30 kW,
a głębokość sond nie przekracza 150 m. Najbardziej popularne są
sondy zapuszczane w pionowych otworach wiertniczych mające
najczęściej
średnicę
około 152 mm i podwójny układ przewodów
rurowych w kształcie litery U. W trakcie wykonania instalacji,
zgodnie z wskazówkami technicznymi, zostawia się wokół sondy
otwartą przestrzeń pierścieniową, przynajmniej 30 mm, aby
w trakcie wbudowania sondy uniknąć komplikacji technicznych
i zapewnić jej pełne uszczelnienie.
Sondy są zazwyczaj zbudowane z powiązanych plastikowych
pętli z polietylenu (PE), polipropylenu (PP) lub polibutylenu (PB)
– w kształcie pojedynczej lub podwójnej rurki U-kształtnej. Są
również tak zwane sondy współosiowe, w których dwie rury są
wstawione koncentrycznie jedna w drugą. W metodzie GRD®
(patrz punkt 3. 1) sondy współosiowe są na przykład nawiercone
skośnie do głębokości 30 – 40 m. Sondy te są połączone w po-
bliżu powierzchni (np. w szybie rozgałęziającym) i poprzez zbior-
cze przewody podłączone do pompy. W praktyce
średnice
ze-
wnętrzne rur wynoszą od 32 do 40 mm. Zewnętrzne
średnice
rur 25 mm są używane w płytkich instalacjach (maks. 30 m),
w metodzie GRD® oraz w przewodach wtryskowych. Stosowanie
rozdzielających przekładek między poszczególnymi odcinkami
rur sondy, poprawia wydajność wymiany ciepła oraz zmniejsza
możliwość wystąpienia »zwarcia termicznego« na różnych od-
cinkach rur.
Pustka pomiędzy
ścianą
otworu wiertniczego a sondą powinna
być wypełniona masą uszczelniającą, dobraną zgodnie z warun-
kami geologiczno-inżynierskimi podłoża. Ważne jest, by proces
wypełniania następował od dołu do góry, tak aby uniknąć utwo-
rzenia się pęcherzyków powietrza, które mogłyby zagrozić wy-
maganemu, bezpiecznemu uszczelnieniu otworu. Oznacza to,
że
otwór musi być w pionie tak uszczelniony hydraulicznie, by
żadne
zanieczyszczenia nie mogły się przedostawać z po-
wierzchni w głąb. Dodatkowo należy mieć na uwadze,
że
uszczel-
nienie musi zapobiec wzajemnemu oddziaływaniu poziomów
wodonośnych oraz osiadaniu gruntu w pobliżu odwiertu.
Wymiana ciepła pod powierzchnią ziemi zachodzi poprzez krą-
żący
w zamkniętym obiegu sondy roztwór solanki. Zaabsorbo-
wane przez solankę ciepło zostaje oddane do systemu grzew-
czego w parowniku pompy ciepła poprzez cyrkulację czynnika
chłodniczego (Ryc. 10). Właściwe i odpowiednie zaprojektowanie
instalacji sondy ciepła przez doświadczonego projektanta zapo-
biegnie nadmiernemu lub niedostatecznemu oszacowaniu wydaj-
ności całego systemu. Przeciążenie instalacji może doprowadzić
do zmniejszenia wydajności lub nawet zablokowania (zamar-
znięcia) systemu spowodowanego nadmierną utratą ciepła.
Uwaga: Konstrukcja sond dla systemu bezpośredniego odparo-
wania różni się od konstrukcji sond konwencjonalnych.
4. 2 Zasada pracy pompy ciepła
Wszystkie pompy ciepła niezależnie od typu wykorzystują podsta-
wową zasadę termodynamiki, tj. przepływu energii cieplnej
z ośrodka o wyższej temperaturze, którym może być podłoże
skalne, grunt lub wody podziemne, do ośrodka o niższej tempe-
raturze, np. krążącego w sondzie, schłodzonego roztworu solanki.
Zaabsorbowana energia cieplna, łącznie z energią napędu, zostaje
oddana do obiegu grzewczego pompy jako energia o wyższej
temperaturze. W wielu przypadkach w układzie pompy ciepła
zaplanowany jest dodatkowy magazyn buforowy. Wśród sprę-
żarkowych
systemów pomp ciepła, kompresyjna pompa ciepła
z napędem elektrycznym posiada obecnie największy zasięg krą-
żenia
i może być instalowana w głębokich otworach wiertni-
czych, sięgających nawet poniżej 150 m. Zasada działania pompy
ciepła typu solanka/woda została przedstawiona na Ryc. 10.
Działanie różnych typów pomp ciepła opiera się na użyciu różnego
rodzaju nośników ciepła/mediów magazynujących, takich jak:
Powietrze:
n
powietrze z zewnątrz,
n
odzysk ciepła z powietrza wywiewanego/
ciepła odpadowego,
n
systemy absorbera (absorber masywny, stożek energii,
»energy fence«),
Woda:
n
wody powierzchniowe,
n
wody chłodnicze, użytkowe,
ścieki,
n
wody podziemne,
Podło
ż
e gruntowe:
n
kolektory ciepła,
n
sondy ciepła.

image
Budowa i eksploatacja gruntowych pomp ciepła | 13
Poza napędem elektrycznym w pompach ciepła stosuje się rów-
nież napęd silnikami gazowymi, które najlepiej sprawdzają się
w przypadku większych instalacji.
Zamknięty cykl kompresyjnej pompy ciepła przebiega w nastę-
pujący sposób (Ryc. 10):
W parowniku pompy ciepła zimna ciecz robocza odbiera
energię z obwodu pierwotnego – w tym przypadku z krążą-
cej w przewodach sondy ciepła solanki, i odparowuje
Sprężarka kompresuje odparowany płyn roboczy przy jedno-
czesnym zużyciu energii mechanicznej lub elektrycznej i pod-
grzewa przez to tzw. gorący gaz
Gorący gaz oddaje w kondensatorze swoją energię cieplną
do systemu grzewczego i skrapla się do postaci ciepłego
płynu roboczego
Ciepły płyn roboczy jest rozprężany w zaworze typu TZR,
gdzie dochodzi do gwałtownego obniżenia jego temperatury
i spadku ciśnienia. W parowniku cykl rozpoczyna się od nowa
Transfer energii w pompach ciepła nazywany jest cyklem termo-
dynamicznym, w którym istotne znaczenie ma tzw. płyn roboczy.
Zmienia on swój stan skupienia z płynnego na gazowy podczas
absorpcji ciepła w niskich temperaturach, względnie ulega po-
nownemu skropleniu podczas emisji ciepła.
Inną formą wymiany energii w pompach ciepła jest technologia
bezpośredniego odparowania lub zmian fazowych, w których
stosowane są naturalne czynniki chłodnicze takie jak CO
2
, pro-
pan lub amoniak (patrz punkt 3. 4). Sposób ten może być stoso-
wany zarówno w sondach pionowych jak i kolektorach pozio-
mych. Płyn roboczy instalacji bezpośredniego odparowania opada
w stanie ciekłym na
ścianki
metalowej rurki powleczonej two-
rzywem sztucznym – kolektora. Poprzez kontakt z »cieplejszym«
podłożem, wciąż ciekły, opadający płyn roboczy ogrzewa się na
tyle,
że
odparowuje. Parujący czynnik chłodniczy w sposób na-
turalny wznosi się do góry.
Zaletą technologii bezpośredniego odparowania jest fakt,
że
nie
wymaga ona pracy pompy obiegowej. Ponadto nie zachodzi tu
wymiana ciepła z solanki (nośnik ciepła w sondzie) z czynnikiem
chłodniczym (medium przenoszącym ciepło w pompie ciepła).
Tym samym cykle w sondach geotermalnych i samych urządze-
niach pompy ciepła nie są od siebie oddzielone. Precyzyjna re-
gulacja parametrów pracy parownika, głównie temperatury
i ciśnienia, ze względu na dużą objętość (całkowita objętość
sondy) i związany z tym długi czas trwania cyklu termodyna-
micznego jest, dość trudna i powinna być wykonywana tylko
przez specjalistów. Decyzję odnośnie techniki napędowej i rodzaju
pompy ciepła należy podjąć w zależności od lokalnej budowy
geologicznej i warunków hydrogeologicznych, wielkości mocy
grzewczej i stanu budynku przeznaczonego do ogrzewania.
1
2
3
Energia
elektryczna
Odprowadzenie
ciepła
Powrót
Wyjście solanki
z parownika
Wejście solanki
do parownika
Ciepło
ziemi
Ogrzewanie
1
2
3
4
4
Rycina 10
Zasada działania pompy ciepła typu solanka/woda

 
14 | Zagadnienia prawne i geologiczne
5 Zagadnienia prawne i geologiczne
5. 1 Podstawy prawne
Podstawy prawne dla ustanowienia i działania instalacji geoter-
malnych w Polsce zawarte są w szeregu ustaw oraz towarzyszą-
cych im przepisach wykonawczych (rozporządzeniach). Najważ-
niejsze z nich to: Prawo geologiczne i górnicze (PGG), Prawo
wodne (PW), Prawo ochrony
środowiska
(POŚ), Prawo budow-
lane (PB), Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzen-
nym (PZP) oraz Ustawa Prawo geodezyjne i kartograficzne (PGK).
Instalacje różnych typów gruntowych pomp ciepła, tj. sond pio-
nowych montowanych w otworach wiertniczych, termicznie
aktywnych elementów budowlanych (tzw. termopali), kolektorów
poziomych i sond wykorzystujących wody gruntowe z otworów
studziennych, podlegają w ramach powyższych ustaw różnym
przepisom. W związku ze stale trwającym procesem poprawek
i zmian legislacyjnych zaleca się powierzenie montażu pomp
ciepła wyspecjalizowanym firmom, które stale monitorują mo-
dyfikacje prawa i podejmą się realizacji zadania w oparciu
o aktualnie obowiązujące przepisy.
Przedstawiona poniżej analiza zagadnień prawnych dotyczy
procedury mającej zastosowanie dla podstawowego typu grun-
towej pompy ciepła z zainstalowaną w otworze wiertniczym
pionową sondą (wymiennikiem) ciepła. Więcej porad prawnych
i wskazówek technicznych zamieszczono w Zał. 1.
Prawo geologiczne i górnicze
(PGG) (Dz. U. 2011 nr 163 poz. 981 z późniejszymi zmianami)
Najważniejszym aktem prawnym regulującym proces planowa-
nia, wykonania i dokumentowania wykopów i otworów wiert-
niczych w celu wykorzystania ciepła Ziemi jest ustawa PGG.
Rozporządzenie Ministra
Środowiska
z dnia 15 grudnia 2011 r.
w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących innych doku-
mentacji geologicznych (Dz. U. nr 282, poz. 1656) zawiera do-
kładny spis treści dokumentacji geologicznej w celu wykorzysta-
nia ciepła Ziemi (Zał. 4).
Według aktualnie obowiązujących przepisów (2014 r.) na
wszystkich terenach nie stanowiących obszarów górni-
czych planowanie i wykonanie gruntowej pompy ciepła
o głębokości otworu wiertniczego (i sondy) nie głębszej niż
30 m nie podlega przepisom PGG.
Dla pomp ciepła od 30 do 100 m głębokości istnieje obo-
wiązek wykonania projektu robót geologicznych zgodnie
z ustawą PGG i przedłożenia go do urzędu właściwego
starostwa powiatowego. Dla odwiertów głębszych niż 100 m,
ustawa PGG nakłada dodatkowo obowiązek wykonania
i zatwierdzenia we właściwym Okręgowym Urzędzie Gór-
niczym planu ruchu zakładu górniczego.
Prawo wodne
(PW) (Dz. U. 2012 poz. 145 z późniejszymi zmianami)
Wykonanie otworu wiertniczego i budowa zamkniętych, piono-
wych sond ciepła o małej mocy, bez względu na głębokość, za-
sadniczo nie podlega zapisom ustawy PW. Wyjątkowo przepisy
te mogą mieć zastosowanie w przypadku zaplanowania grunto-
wej sondy ciepła w strefie ochrony pośredniej ujęcia wód i otworu
studziennego mogłoby być uznane za czynność powodującą
zmniejszenie przydatności ujmowanej wody lub wydajności ujęcia.
Tylko w przypadku projektowania pompy ciepła wykorzystującej
otwory studzienne (nie omawianej bliżej w niniejszej broszurze)
o poborze powyżej 5 m
3
na dobę lub o głębokości powyżej 30 m
inwstora obowiązują dodatkowo przepisy ustawy PW mówiące
o konieczności uzyskania pozwolenia wodnoprawnego.
Prawo ochrony
ś
rodowiska
(POS
´
) (Dz. U. 2008 nr 25 poz. 150 z późniejszymi zmianami)
W POS
´
nie zawarto bezpośrednich wymogów formalnych doty-
czących gruntowych pomp ciepła. Przepisy tej ustawy mogą
natomiast mieć odniesienie do ogólnej odpowiedzialności osoby
(firmy) wykonującej instalację pompy ciepła za ewentualne za-
nieczyszczenie gruntów (podłoża skalnego) lub wód podziem-
nych w czasie prowadzonych prac i robót wiertniczych. Aktualny
właściciel pompy ciepła ponosi odpowiedzialność za jej sprawne
działanie w okresie użytkowania, np. za stwierdzone wycieki
z gruntowej sondy (wymiennika) ciepła niebezpiecznych dla
śro-
dowiska płynów niskokrzepliwych. Zgodnie z art. 7. 1 tej ustawy,
ten, kto powoduje zanieczyszczenie
środowiska
ponosi koszty
usunięcia skutków tego zanieczyszczenia.

Zagadnienia prawne i geologiczne | 15
Prawo budowlane
(PB) (Dz. U. 2010 nr 243 poz. 1623 z późniejszymi zmianami)
Zapisy zawarte w art. 3 pkt. 1 ustawy PB definiują obiekt budow-
lany jako budynek wraz z instalacjami i urządzeniami technicz-
nymi. W związku z tym zaleca się uwzględnienie instalacji
pompy ciepła od razu w projekcie budynku – otrzyma się wów-
czas pozwolenie na budowę obiektu z uwzględnieniem instala-
cji, łącznie z gruntowym wymiennikiem ciepła, właściwą pompą
i układem grzewczym wewnątrz budynku.
Dla budynków już istniejących, art. 29. 2, pkt. 16 ustawy PB, nie
przewiduje się konieczności uzyskania osobnego pozwolenia na
budowę wyłącznie w celu montażu samej pompy ciepła. W
świetle
przepisów PB może być wymagane formalne zgłoszenie (art. 30 PB)
robót budowlanych polegających na instalowaniu urządzeń
o wysokości powyżej 3 m na obiektach budowlanych (np. na-
ziemnej obudowy odwiertów).
Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym
(PZP) (Dz. U. 2012 poz. 647 z późniejszymi zmianami)
Według ustawy PZP w miejscowym planie zagospodarowania prze-
strzennego w odniesieniu do niektórych, szczególnych obszarów,
np. obszarów ochrony przyrody, może być ustanowiony zapis prze-
widujący zakaz prowadzenia jakichkolwiek robót ziemnych. Zapis
ten może dotyczyć również wykonywania prac geologicznych,
w tym robót wiertniczych, służących do montażu pomp ciepła.
Ustawa Prawo geodezyjne i kartograficzne
(PGK) (Dz. U. 2012 poz. 647 z późniejszymi zmianami)
W rozumieniu Prawa Geodezyjnego i Kartograficznego zainstalo-
wana w otworze pionowa sonda (wymiennik) pompy ciepła może
być rozumiana jako instalacja podziemna stanowiąca sieć uzbro-
jenia terenu i jako taka powinna być formalnie zinwentaryzowana
pod względem geodezyjnym. Należy zatem dokonać odpowied-
nich uzgodnień z właściwym urzędem starostwa powiatowego.
5. 2 Procedury prawne
Zgodnie z ustawą Prawo Geologiczne i Górnicze (PGG) wg stanu
na rok 2013, zamiar wykorzystania ciepła Ziemi (płytkiej geoter-
mii) za pomocą pionowej sondy ciepła, dla której planujemy
wykonanie otworu wiertniczego o głębokości mniejszej niż 30 m
nie podlega zapisom tej ustawy i nie wymaga zgłoszenia. Po-
mimo formalnego braku takiego wymogu zaleca się wykonaw-
com gruntowych pomp ciepła nie głębszych niż 30 m sporządze-
nie – w trybie nieobowiązkowym – »Zgłoszenia prac geologicznych
w celu wykorzystania ciepła Ziemi i montażu instalacji grunto-
wej pompy ciepła o głębokości mniejszej niż 30 m«. Wzór takiego
formularza (Zał. 2.) został opracowany na podstawie obowiązu-
jącego w Saksonii dokumentu, którego wypełnienie i przesłanie
do »Niższego Urzędu Wodnego« ma charakter obligatoryjny nie-
zależnie od długości sondy geotermalnej. Zaleca się dobrowolne
wypełnienie i przesłanie formularza do regionalnego oddziału
Państwowego Instytutu Geologicznego – Państwowego Instytutu
Badawczego. Informacje zawarte w karcie zawierają ważne dane
geologiczne i hydrogeologiczne, które posłużą celom naukowym
w zakresie badania warunków geologicznych, hydrogeologicz-
nych i geotermalnych podłoża skalnego oraz prowadzeniu cią-
głego monitoringu stanu wód podziemnych.
W przypadku otworu wiertniczego od 30 do 100 m, art. 6 ust. 2
ustawy PGG głosi,
że
projektowanie i wykonywanie badań w celu
wykorzystania ciepła Ziemi jest pracą geologiczną i zamiar jego
wykonania należy zgłosić – w formie »projektu robót geologicz-
nych« – właściwemu organowi administracji geologicznej, któ-
rym jest starostwo powiatowe (ew. wydział ochrony
środowiska
urzędu miejskiego). Jeśli planowany otwór wiertniczy będzie
mieścił się w zakresie od 30 do 100 m i będzie przy tym zlokali-
zowany na obszarze górniczym dodatkowo należy opracować
»plan ruchu zakładu górniczego«. Dla otworów wiertniczych po-
wyżej 100 m, niezależnie od lokalizacji, należy sporządzić za-
równo »projekt robót geologicznych« jak i »plan ruchu zakładu
górniczego« podlegający zatwierdzeniu w Okręgowym Urzędzie
Górniczym. Wzór projektu prac geologicznych wg PGG stanowi
Zał. 3. niniejszej broszury. Wykonanie projektu robót geologicz-
nych oraz planu ruchu najlepiej powierzyć specjalistycznej fir-
mie zatrudniającej uprawnionych geologów.
Jeśli w terminie 30 dni od złożenia projektu robót geologicznych
w celu wykorzystania ciepła Ziemi starosta w drodze decyzji nie
zgłosi sprzeciwu (formalne, pisemne zatwierdzenie nie jest ko-
nieczne) można rozpocząć prace. Starosta może zgłosić sprze-
ciw, jeśli sposób wykonania robót zagraża
środowisku
oraz jeśli
projekt robót geologicznych nie odpowiada wymaganiom PGG.
W szczególności sprzeciw może wyniknąć w przypadku gdy
prace geologiczne zostały zaprojektowane:
a) w obrębie obszaru zasobowego ujęcia wód podziemnych
i występuje zagrożenie,
że
wpłynie to negatywnie na jakość
ujmowanych wód,
b) w obrębie obszarów górniczych wyznaczonych w koncesjach
na wydobywanie wód leczniczych, występujących wspólnie
z wodami podziemnymi, oraz
c) w obszarze koncesji na wydobywanie torfów leczniczych.
Jeżeli w ciągu 30 dni od dnia przedłożenia projektu właściwy organ
administracji nie wyda decyzji o sprzeciwie w stosunku do wyko-
nania tych prac, to jest to jednoznaczne z przyjęciem projektu.
Przy odwiertach przekraczających 100 m głębokości należy
dodat kowo sporządzić plan ruchu zakładu górniczego zatwier-
dzony we właściwym Okręgowym Urzędzie Górniczym. Plan
ruchu sporządza się z uwzględnieniem warunków określonych
w pro jekcie robót geologicznych.
Projekt prac geologicznych powinien określać jednoznacznie cel
zamierzonych prac oraz sposób ich osiągnięcia, harmonogram
prac, przestrzeń, w obrębie której mają być wykonywane roboty
geologiczne, a także przedsięwzięcia konieczne ze względu na
ochronę
środowiska,
w tym zwłaszcza wód podziemnych (Zał. 3).
Zamiar rozpoczęcia prac wiertniczych powinien zostać zgło-
szony właściwemu organowi administracji geologicznej, orga-
nowi nadzoru górniczego, wójtowi, burmistrzowi lub prezyden-
towi właściwemu ze względu na miejsce prowadzenia prac
najpóźniej na 2 tygodnie przed planowanym terminem rozpo-
częcia wierceń. Prace mogą być prowadzone jedynie przez osoby
posiadające odpowiednie kwalifikacje i potwierdzone uprawnie-
nia. Po wykonaniu prac wiertniczych i badań w otworze wyko-

16 | Zagadnienia prawne i geologiczne
nuje się dokumentację geologiczną tzw. inną (PGG: art. 88,
pkt. 2. 4, art. 92, pkt. 3. Wzór dokumentacji stanowi Zał. 4.
Powykonawcza dokumentacja geologiczna opisująca prace geo-
logiczne wykonane na potrzeby instalacji gruntowej pompy
ciepła nie wymaga uzyskania zatwierdzenia w drodze decyzji.
Sporządza się ją w 3 egzemplarzach pisemnych oraz w formie
elektronicznej i w terminie do 6 miesięcy od dnia zakończenia
prac przekazuje odpowiedniemu organowi administracji geolo-
gicznej, któremu zgłoszono projekt robót geologicznych lub
który zatwierdził projekt robót geologicznych (PGG: Art. 93, pkt
7 i 8). Dokumentacja ta stanowi jedynie zgłoszenie wykonanych
prac do celów ewidencyjnych i nie podlega zatwierdzeniu.
Kompletna dokumentacja sporządzona w przypadku wykonywa-
nia prac geologicznych w celu wykorzystania ciepła Ziemi zgod-
nie z Rozporządzeniem Ministra
Środowiska
z dnia 15 grudnia
2011 r. w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących innych
dokumentacji geologicznych (Dz. U. nr 282, poz 1656) powinna
składać się z części tekstowej i części graficznej i zawierać istotne
informacje dotyczące przewierconych utworów skalnych i na-
potkanych poziomów wodonośnych oraz dodatkowe informacje
zaświadczające m. in. o prawidłowości wyników prób ciśnienio-
wych, przeprowadzonych po zainstalowaniu sondy i wypełnieniu
przestrzeni pierścieniowej otworu wiertniczego oraz po urucho-
mieniu kompletnej instalacji pompy ciepła. Dokładny spis treści
dokumentacji geologicznej pokazuje Zał. 4.
Załącznikiem do dokumentacji prac geologicznych jest operat
geodezyjny, który obejmuje inwentaryzację wykonanych otwo-
rów na planie zagospodarowania przestrzennego terenu, w tym
lokalizację archiwalnych i istniejących otworów wraz z ich
współrzędnymi i rzędną terenu. Operat oraz mapa muszą być
podpisane i opieczętowane przez uprawnionego geodetę.
5. 3 Warunki hydrogeologiczne
Najlepsze dla budowy instalacji gruntowych sond ciepła są ob-
szary o korzystnej budowie geologicznej i opisanych poniżej
warunkach hydrogeologicznych.
n
Utwory skalne występujące w podłożu można zaliczyć
do przedziału klas wodoprzepuszczalności od
średniej
do nieprzepuszczalnej (wartości współczynnika filtracji
k wahają się od 10
-4
do 10
-8
m/s),
n
Obserwowany w podłożu skalnym podział na piętra
wodonośne (serie występujących naprzemianlegle
zawodnionych warstw przepuszczalnych, rozdzielonych
utworami słaboprzepuszczalnymi i nieprzepuszczalnymi)
ma charakter nieistotny w porównaniu z rozprzestrze-
nieniem tych utworów,
n
Ograniczenia użytkowania płytkich poziomów wodonoś-
nych o zwierciadle swobodnym, w przypadku kiedy
powyższe kryteria są spełnione, nie mają istotnego
wpływu na warunki geotermalne.
Powyższe kryteria są spełnione dla tych obszarów Dolnego
Ślą-
ska, gdzie blisko powierzchni występują słabo zdeformowane,
zwięzłe skały magmowe i metamorficzne, czyli głównie w gór-
skich obszarach Sudetów. Niemniej także i na tych obszarach,
szczególnie w partiach dolinnych, wypełnionych przez młodsze
skały osadowe, mogą wystąpić lokalnie niekorzystne warunki
hydrogeologiczne (patrz poniżej). Należy się tam spodziewać
trudności i ograniczeń w stosowaniu instalacji geotermalnych.
Miejsca o niekorzystnych warunkach hydrogeologicznych
to np. takie, w których ochronne działanie utworów słaboprze-
puszczalnych chroniących i izolujących znajdujące się poniżej
poziomy wodonośne zostało w pewien sposób zredukowane.
Sytuacja taka ma miejsce np. w rejonach wokół działających
i byłych kopalni węgla brunatnego, gdzie wykonano liczne
otwory wiertnicze. Redukcja właściwości ochronnych może być
wynikiem ich uszkodzenia spowodowanego przewierceniem
warstw oddzielających różne poziomy lub piętra wodonośne,
bądź nawiercenia poziomu wodonośnego o naporowym reżimie
ciśnieniowym. W tym ostatnim przypadku ciśnienie panujące
wewnątrz naporowego poziomu wodonośnego powoduje pod-
niesienie się tzw. napiętego zwierciadła wód podziemnych
w odwiercie powyżej stropu utworów wodonośnych. W skrajnym
przypadku, w tzw. warunkach artezyjskich, dochodzi do samo-
istnego wypływu wód podziemnych na powierzchnię terenu.
Przy niewłaściwej budowie lub nieodpowiednim zabezpieczeniu
odwiertów należy spodziewać się negatywnego wpływu, wywo-
łanego przebiciami hydraulicznymi, na jakość wód podziemnych
nawierconych utworów wodonośnych oraz zakłócenia natural-
nego reżimu hydrodynamicznego. Z tego względu w trakcie
robót wiertniczych w obrębie poziomów wodonośnych naporo-
wych, a szczególnie artezyjskich, należy zachować szczególną
ostrożność i
ściśle
stosować się do projektu robót wykonanego
przez uprawnionego hydrogeologa.
W szczelinowych i krasowych zbiornikach wodonośnych z hy-
drogeologicznego punktu widzenia panują zazwyczaj nieko-
rzystne warunki do lokalizacji gruntowych sond ciepła. Podobna
sytuacja dotyczy również porowych poziomów wodonośnych,
w przypadku gdy instalacja gruntowych sond geotermalnych
może spowodować redukcję lub zanik wodoprzepuszczalności
i doprowadzić przez to do miejscowych zmian warunków prze-
pływu wód podziemnych.
Do miejsc o
skomplikowanych warunkach hydrogeologicz-
nych
należą obszary, dla których obowiązuje przynajmniej jedno
z poniższych kryteriów:

Zagadnienia prawne i geologiczne | 17
c) Miejsca aktywnej działalności górniczej lub tereny pogórnicze
ze względu na możliwość wystąpienia problemów technicz-
nych w trakcie wiercenia,
d) Miejsca w obrębie stref brzegowych struktur wodonośnych,
e) Położenie w obszarach zalewowych,
f) Miejsca o skumulowanym i natężonym korzystaniu z wód
podziemnych, np. obszary koncesji na eksploatację wód lecz-
niczych. Dopuszczenie do budowy instalacji pompy ciepła
zostanie rozstrzygnięte w
ściśle
zdefiniowanych, zindywidu-
alizowanych przypadkach.
Przegląd informacji pomocnych podczas planowania instalacji
gruntowych pomp ciepła znajduje się w następujących
źródłach:
n
Potencjał geotermiczny (informacje w Państwowym
Instytucie Geologicznym – Państwowym Instytucie
Badawczym (PIG-PIB) w Warszawie i oddziałach regio-
nalnych PIG-PIB),
n
Geologia/hydrogeologia (informacje w Państwowym
Instytucie Geologicznym – Państwowym Instytucie
Badawczym w Warszawie i oddziałach regionalnych
PIG-PIB),
n
Strefy ochrony ujęć wód pitnych (informacje
w Rejonowym Zarządzie Gospodarki Wodnej),
n
Strefy ochrony uzdrowiskowej (informacje w urzędach
gmin),
n
Ujęcia i eksploatacja wód leczniczych (informacje
w Okręgowym Urzędzie Górniczym oraz w urzędach
gmin),
n
Obszary zalewowe (informacje w Rejonowym Zarządzie
Gospodarki Wodnej i w Państwowym Instytucie Geolo-
gicznym – Państwowym Instytucie Badawczym w War-
szawie i oddziałach regionalnych PIG-PIB – państwowa
służba hydrogeologiczna),
n
Aktualne korzystanie z wód (informacje w Rejonowym
Zarządzie Gospodarki Wodnej oraz urzędach marszał-
kowskich poszczególnych województw, np. dolnośląskim),
n
Zanieczyszczenia gleby i wód podziemnych (informacje
w Wojewódzkich Inspektoratach Ochrony
Środowiska),
n
Tereny pogórnicze (informacje w Okręgowych Urzędach
Górniczych oraz w urzędach gmin).
n
Przewiercenie utworów słaboprzepuszczalnych, które
chronią niżejległe warstwy, poziomy i/lub piętra wodo-
nośne o znaczących ekonomicznie zasobach,
n
Występowanie poziomów wodonośnych o warunkach
naporowych, a w szczególności o warunkach artezyjskich,
n
Występowanie wód podziemnych głębokiego krążenia,
n
Występowanie pięter wodonośnych (struktur składają-
cych się z kilku poziomów lub warstw wodonośnych)
o skomplikowanej budowie, w przypadku gdy pierwszy
poziom wodonośny zostanie przewiercony,
n
Występowanie bardzo zmiennych pod względem geo-
logicznym warunków podłoża, np. obszar spiętrzonej
moreny czołowej, granica plejstocenu i neogenu,
n
Występowanie trudności technicznych w realizacji wierce-
nia, np. w obrębie skał skrasowiałych, na terenach pogór-
niczych z istniejącymi i domniemanymi pustkami skalnymi,
w hydraulicznie aktywnych uskokach i strefach spękań,
n
Występowanie stref ochrony wód pitnych.
W skomplikowanych przypadkach konsultacje budowy geolo-
gicznej i warunków hydrogeologicznych w aspekcie montażu
instalacji gruntowych sond ciepła można przeprowadzić ze spe-
cjalistami z państwowej służby geologicznej i hydrogeologicznej
(PIG-PIB).
5. 4 Kryteria oceny warunków hydrogeologicznych
W ramach oceny projektu prac geologicznych w celu wykorzy-
stania ciepła Ziemi przez starostwo powiatowe, jako organ ad-
ministracji geologicznej, zostanie przeprowadzona kontrola
warunków hydrogeologicznych, która pozwoli stwierdzić, czy
budowa gruntowej sondy ciepła dozwolona jest z/lub bez dodat-
kowych wymagań. Decydującą rolę odgrywają przy tym wymie-
nione poniżej kryteria:
a) Położenie na tle ustalonych, ochronnych obszarów zaso-
bowych wód podziemnych: budowa i eksploatacja instalacji
systemów geotermalnych wymaga szczególnej, fachowe
kontroli. Przy konkretnych dla danej strefy ochronnej ogra-
niczeniach i zakazach należy przestrzegać odpowiedniego
rozporządzenia dotyczącego stref ochronnych,
b) Położenie w obszarach ze stwierdzonymi zanieczyszczeniami
gleby i wód podziemnych – na terenie trwałych skażeń gruntu
lub szkodliwych zanieczyszczeń gleby i wód podziemnych,
dopuszczenie do budowy sond ciepła zależy od warunków
konkretnej lokalizacji. Jest to związane z tym,
że
w niektórych
przypadkach istnieje ryzyko przedostania się zanieczyszczeń
do głębszych partii podłoża oraz wód podziemnych,

 
18 | Uwagi dotyczące projektowania, budowy i eksploatacji gruntowych pomp ciepła
6 Uwagi dotycz
ą
ce projektowania, budowy
i eksploatacji gruntowych pomp ciepła
6. 1 Planowanie i projektowanie systemów sond geotermalnych
Projektowanie instalacji gruntowych pomp ciepła o małej mocy
cieplnej do 30 kW, np. dla domów jednorodzinnych, powinno
powierzać się wykwalifikowanym firmom, przestrzegającym
obowiązujących norm prawnych, zasad technicznych i wytycz-
nych (w Niemczech zebranych przez stowarzyszenie inżynierów
VDI 4640; w Polsce w opublikowanych w 2013 r. przez stowa-
rzyszenie PORTPC »Wytycznych projektowania, wykonania i od-
bioru instalacji z pompami ciepła«) oraz uwzględniających spe-
cyficzne dla danej lokalizacji właściwości geotermiczne skał
podłoża. Właściwości te wynikaja bezpośrednio z z lokalnych
warunków geologicznych i hydrogeologicznych. Informacje
o nich mogą być udostępnione w oddziałach regionalnych
Państ wowego Instytutu Geologicznego – Państwowego Insty-
tutu Badawczego lub uzyskane na podstawie map geologicznych
i hydrogeologicznych wraz z towarzyszącymi im objaśnieniami.
Tabela 1
Wartości przewodności cieplnej
λ
dla przykładowych typów skał (wg wytycznych VDI 4640, Karta 1)
Typ skał
Przewodno
ść
cieplna
λ
(W/m
·
K)
Przedział wartości
Wartość typowa
Bazalty
1,3 – 2,3
(1,7)
Granity
2,1 – 4,1
(3,4)
Ryolit
3,1 – 3,4
(3,3)
Marmury
1,3 – 3,1
(2,1)
Metakwarcyty
ca. 5,8
(5,8)
Iłołupki
1,5 – 2,6
(2,1)
Margle
1,5 – 3,5
(2,1)
Piaskowce
1,3 – 5,1
(2,3)
Mułowce i iłowce
1,1 – 3,5
(2,2)
Żwiry,
bezwodne
0,4 – 0,5
(0,4)
Żwiry,
zawodnione
ca. 1,8
(1,8)
Gliny zwałowe
1,0 – 2,5
(2,0)
Piaski bezwodne
0,3 – 0,8
(0,4)
Piaski zawodnione
1,7 – 5,0
(2,4)
Muły / iły bezwodne
0,4 – 1,0
(0,5)
Muły / iły zawodnione
0,9 – 2,3
(1,7)
Podane wartości mogą znacznie różnić się w zależności od wykształcenia, szczelinowatości, złupkowacenia bądź zwietrzenia skał
W zależności od budowy geologicznej i warunków hydrogeolo-
gicznych możliwe jest określenie dla konkretnej lokalizacji po-
tencjalnej do uzyskania (wydobycia) ilości ciepła, które jest stale
kompensowane przez ciepło zmagazynowane w otaczających
skałach. Biorąc pod uwagę tą wielkość można zaplanować dłu-
gość i ilość koniecznych do wykonania otworów wiertniczych i
umieszczonych w nich sond gruntowych. Obliczona wymagana
długość sondy dla przykładowego domu jednorodzinnego np.
130 m, może być w praktyce osiągnięta przez wykonanie jed-
nego otworu o takiej właśnie głębokości lub dwóch otworów po
65 m każdy.
Ważnym parametrem używanym do zaprojektowania instalacji
pompy ciepła jest specyficzna dla danego miejsca wydajność
poboru ciepła z ziemi, określana też mianem współczynnika
mocy ciepl nej. Dla sond cieplnych wartość ta jest podawana
w watach na metr bieżący długości sondy (W/m). Specyficzna

Uwagi dotyczące projektowania, budowy i eksploatacji gruntowych pomp ciepła | 19
wydajność poboru ciepła z ziemi jest funkcją przewodności ciep-
lnej podłoża i zmienia się w zależności od właściwości fizycznych
budujących je skał oraz zawartości w nich wody (Tab. 1). Wiel-
kość wydajności poboru dla skał występujących na Dolnym
Ślą-
sku i w Saksonii waha się od 20 do 80 W na metr bieżący dłu-
gości sondy przy
średnim
założeniu około 1 800 godzin pracy
pompy ciepła w roku (tylko na potrzeby ogrzewania) lub 2 400
godzin pracy w roku (na potrzeby ogrzewania oraz przygotowania
ciepłej wody użytko wej – CWU) przy wydajności systemu grzew-
czego poniżej 30 kW (informacje wg niemieckich wytycznych
VDI 4640/karty 1 i 2).
Zestaw map geotermalnych, opracowanych jako rezultat pro-
jektu
TransGeoTherm
, stanowi pomoc we wstępnym rozpozna-
niu lokalnych warunków geotermicznych oraz w oszacowaniu
mocy planowanej pompy ciepła dla konkretnego miejsca. Ma to
szczególne znaczenie w przypadku prac planistycznych dla bu-
downictwa jednorodzinnego (gospodarstwa domowe o zapotrze-
bowaniu na energię poniżej 10 kW rocznie). Wyniki modelowa-
nia i prac kartograficznych umożliwiają określenie wartości
przewodności cieplnej
λ
(W/m · K) dla czterech różnych głębo-
kości (40, 70, 100 i 130 m) poniżej powierzchni terenu.
Wartości przewodności cieplnej
λ
nie należy przyjmować jako
wyłącznej podstawy wymiarowania długości danej sondy, po-
nieważ różne lokalizacje charakteryzują się innymi warunkami
naturalnymi, a planowane pompy ciepła posiadają różne para-
metry techniczne. Precyzyjne orzeczenie dotyczące danej loka-
lizacji wymaga zatem dokładnego rozpoznania i wstępnej oceny
lokalnych warunków geologicznych i hydrogeologicznych oraz
specjalistycznych obliczeń wykonanych przez fachową firmę
geologiczno-inżynierską oraz doradcę ds. energii.
Dla dużych instalacji gruntowych pomp ciepła (>30 kW), które
dodatkowo mogą być stosowane do chłodzenia, wymaga się
bardziej szczegółowego rozpoznania geologicznego i hydrogeo-
logicznego. W Niemczech pewne wskazówki dla budujących
domy z zastosowaniem w nich pomp ciepła zawiera broszura
Stowarzyszenia Geotermalnego e. V.
(www.geothermie.de).
Wielu
dostawców energii udziela też dotacji na zakup tego typu ekolo-
gicznego ogrzewania, bądź też oferuje korzystniejsze ceny prądu
do napędu elektrycznego pompy ciepła. Do wyposażenia domów
w ekologiczne instalacje ogrzewania zachęcają również propo-
zycje wsparcia finansowego ze
środków
Instytutu Pożyczkowo-
Rekonstrukcyjnego (KfW). KfW oferuje w ramach różnych progra-
mów niskoprocentowe pożyczki
(www.kfw-foerderbank.de).
W Polsce zastosowanie gruntowych pomp ciepła jako jednej
z odmian energii odnawialnych jest popularyzowane przez sze-
reg agend państwowych, pozarządowe stowarzyszenia o zasięgu
ogólnopolskim i lokalnym oraz liczne firmy zajmujące się pro-
dukcją i/lub montażem instalacji geotermalnych. Większość tych
instytucji umieszcza w swoich materiałach informacyjno – pro-
mocyjnych dane dotyczące ekonomicznej opłacalności montażu
pomp ciepła.
Regulacje prawno-techniczne i finansowe związane z wykorzy-
staniem w Polsce energii odnawialnych, w tym energii geoter-
malnej w pompach ciepła, są przedmiotem będącej wciąż w fazie
przygotowań (wg stanu na marzec 2014) ustawy o odnawial-
nych
źródłach
energii.
W Polsce pomoc publiczna mająca na celu rozwój rynku pomp
ciepła polega na uruchomieniu różnych programów edukacyj-
nych jak i bezpośredniego wsparcia finansowego dla inwestorów,
najczęściej w formie przyznanych dotacji, niskooprocentowa-
nych pożyczek, dopłat do kredytów lub premii kompensacyjnych.
Pompy ciepła jako instalacje wykorzystujące odnawialne
źródła
energii (OZE) promowane są także przez specjalne projekty do-
finansowane przez Unię Europejską. W zakresie aktualnej oferty
pomocy dla pomp ciepła należy zapoznać się z informacjami
podanymi przez: Narodowy Fundusz Ochrony
Środowiska
i Go-
spodarki Wodnej (NFOŚiGW), Wojewódzkie Fundusze Ochrony
Środowiska
i Gospodarki Wodnej (WFOŚiGW), Fundusz Termo-
modernizacji i Remontów (obsługiwany przez Bank Gospodarki
Krajowej), Bank Ochrony
Środowiska,
urzędy wojewódzkie oraz
samorządy gminne i powiatowe.
Do najważniejszych programów należy uruchomiony w 2014 r.
przez NFOŚiGW program priorytetowy »Wspieranie rozproszo-
nych, odnawialnych
źródeł
energii. Część 4) Prosument – linia
dofinansowania z przeznaczeniem na zakup i montaż mikroin-
stalacji odnawialnych
źródeł
energii«. Przewidywany budżet tego
programu na lata 2014 – 2020 wynosi 600 mln zł z możliwościąś
zawierania umów do 2018 r. Instrument skierowany jest do osób
fizycznych, wspólnot i spółdzielni mieszkaniowych oraz jedno-
stek samorządu terytorialnego. Finansowanie dotyczy zarówno
nowych instalacji energooszczędnych, jak też wymiany istnieją-
cych instalacji na bardziej efektywne. Rodzaje przedsięwzięć
obejmują zakup i montaż mikroinstalacji odnawialnych
źródeł
energii typu prosumenckiego do produkcji energii cieplnej i elek-
trycznej, w tym pomp ciepła o znamionowej mocy instalacji do
300 kW. Więcej informacji na stronie internetowej:
www.nfo-
sigw.gov.pl/srodki-krajowe/programy/prosument-dofinansowa-
nie-mikroinstalacji-oze
6. 2 Roboty wiertnicze i instalacyjne
Podstawowym warunkiem prawidłowej instalacji i funkcjonowa-
nia systemu geotermalnego (gruntowej pompy ciepła) jest do-
trzymanie ogólnie przyjętych dobrych praktyk i zasad techniki.
Sondy geotermalne i związane z nimi elementy instalacji muszą
odpowiadać normom i standardom technicznym. W Polsce obo-
wiązują normy polskie i europejskie (zob. rozdział 7. broszury).
W Niemczech należy przestrzegać norm DIN, wytycznych VDI
i przepisów zawartych w DVGW.
W Polsce należy uwzględniać wszelkie obowiązujące ustawy
i przepisy krajowe w zakresie prac przygotowawczych i montażu
instalacji oraz bezpieczeństwa i higieny pracy (BHP). Jako po-
radnika w tym względzie zaleca się użycie »Wytycznych projek-
towania, wykonania i instalacji z pompami ciepła. Część 1, Dolne
źródła
do pomp ciepła« opublikowanych w 2013 r. przez Polską
Organizację Rozwoju Technologii Pomp Ciepła (PORTPC). Publi-
kację tą można zamówić (za opłatą), posługując się formularzem
zamieszczonym na stronie internetowej tej organizacji
(www.
portpc.pl).

20 | Uwagi dotyczące projektowania, budowy i eksploatacji gruntowych pomp ciepła
Wybudowanie gruntowej sondy ciepła należy do zakresu robót
budowlanych i zaleca się.
żeby
były one wykonane przez firmy
specjalistyczne (np. firmy wiertnicze).
W Niemczech w zakresie produkcji sond geotermalnych istnieją
obecnie różne procedury certyfikacji, na podstawie których spe-
cjalistyczne firmy mogą m.in. dowieść swojej fachowej wiedzy
na ten temat, np.:
n
certyfikat DVGW – przepisy techniczne W 120 w grupach
G1 i G2, lub
n
certyfikat RAL-GZ 969 »Zapewnienie jakości systemów
geotermalnych, Część 1: sondy geotermalne«.
W Niemczech wybór materiałów, dodatków do płuczki wiertni-
czej, sond, materiałów do wypełnienia przestrzeni pierścieniowej,
płynnego nośnika ciepła odbywa się zgodnie z zaleceniami VDI
4640. Wybór pompy ciepła powinien nastąpić zgodnie z normą
DIN 8901. Podczas budowy instalacji cieplnej mogą nastąpić ta-
kie zdarzenia jak: utrata płuczki, nawiercenie warstwy wodonoś-
nej charakteryzującej się naporowym lub artezyjskim reżimem
ciśnienia (napięte zwierciadło wód podziemnych lub samowy-
pływ), problemy przy wciskaniu masy spajającej do przestrzeni
pierścieniowej itp., które należy bardzo dokładnie udokumento-
wać. W Polsce problematyka ta może być przedmiotem konsul-
tacji z administracją geologiczną, np. geologiem powiatowym
lub z państwową służbą hydrogeologiczną działającą w PIG-PIB.
W Polsce normy techniczno-materiałowe obowiązujące dla pomp
ciepła ujęte są w odpowiednich regulacjach branżowych (zobacz
rozdział 7). Nie zostały jednak do tej pory ustanowione formalne
procedury certyfikacji producentów i instalatorów gruntowych
pomp ciepła. W interesie inwestora leży dokonanie wcześniej-
szego rozpoznania doświadczenia firmy wykonawczej i dostawcy
pompy ciepła, np. poprzez przedstawienie odpowiednich reko-
mendacji zagranicznych certyfikatów jakości. Wiele polskich firm
informuje swych klientów,
że
np. przestrzega przepisów i norm
niemieckich VDI, co należy uznać za dowód jej rzetelności i fa-
chowości. Ważnym w tym względzie argumentem może być też
przynależność producentów i instalatorów pomp ciepła do Pol-
skiej Organizacji Rozwoju Technologii Pomp Ciepła (PORTPC).
Potwierdzeniem prawidłowego wykonania gruntowej sondy
geotermalnej jest obowiązkowy w Niemczech »Certyfikat dla
instalacji do ekstrakcji energii geotermalnej (sondy geotermal-
nej)« wydawany przez instalatora. Wzór takiego certyfikatu
wprowadzony w Saksonii stanowi Zał. 5. W Polsce nie ma praw-
nego obowiązku sporządzania przez firmę instalatorską takiego
certyfikatu, niemniej jednak w ramach naśladowania dobrych
praktyk zaleca się, aby inwestor, także we własnym interesie,
zażądał od wykonawcy takiego dokumentu.
Firmy wykonujące otwory wiertnicze i studnie największą sta-
ranność powinny wykazać w zakresie procesu wiercenia i wci-
skania masy spajająco-uszczelniającej, w celu uniknięcia niepo-
trzebnych uszkodzeń lub zanieczyszczenia podłoża. Dotyczy to
w szczególności zachowania właściwych
środków
ostrożności
w celu ochrony wód podziemnych i zapobieżeniu połączenia róż-
nych poziomów wodonośnych, co mogłoby doprowadzić do
zmian jakości wód podziemnych i ich reżimu hydraulicznego.
W interesie ochrony wód podziemnych wymagane jest udoku-
mentowanie wykonanych robót geologicznych. Powstała w efekcie
dokumentacja powinna zawierać m. in.: dokładny opis litostra-
tygraficzny nawierconych utworów skalnych, opis stwierdzo-
nych poziomów wodonośnych wraz z pomiarami głębokości
zalegania zwierciadła wód podziemnych (nawierconego i usta-
bilizowanego), zauważone dopływy wód podziemnych i/lub
ucieczki płuczki, opis stref szczelin i uskoków, w szczególności
dla skał masywnych, oraz wyniki prac laboratoryjnych.
Średnica
wiercenia powinna być przynajmniej równa
średnicy
sondy (zestawu sond) + 60 mm na całej długości wiercenia. Przy
mniejszych
średnicach
istnieje ryzyko,
że
sonda nie będzie mogła
być należycie zapuszczona, na przykład ze względu na połącze-
nie różnych horyzontów wodonośnych bądź przedostanie się
zanieczyszczeń do wód podziemnych, co w efekcie może dopro-
wadzić do uszkodzenia przewodów sondy i wycieku solanki. Cała
przestrzeń pierścieniowa pomiędzy sondami wraz z dystanserem
i
ścianą
otworu musi być całkowicie wypełniona nieszkodliwą
dla wód podziemnych zawiesiną – masą wypełniająco-uszczel-
niającą. Zawiesina ta po stwardnieniu musi pozostać długotrwale
szczelna, zwłaszcza wobec kwasu węglowego i siarczanów, oraz
odporna na działanie czynników atmosferycznych, przede
wszystkim na zamrażanie i rozmrażanie. Należy przestrzegać
podanego przez producenta sposobu produkcji zawiesiny,
a szczególnie proporcji mieszania składników. Ilość i gęstość
masy wypełniającej powinny być w zależności od głębokości
odpowiednio obliczone i udokumentowane.
Dla optymalnego wykorzystania transferu ciepła ze skał litych
do sondy powinny być użyte wyłącznie masy wypełniające –
odpowiednio dopasowane, zarówno do miejsca jak i do właści-
wości termicznych zawiesiny. Masy typu bentonit – cement
wysokopiecowy lub bentonit – cement wysokopiecowy – piasek,
można kupić jako suchy półprodukt, gotowy do wymieszania
z wodą. Zamiast bentonitu mogą być użyte również inne pęcz-
niejące iły, które, mogą poprawić przewodność cieplną np. po-
przez zawartość w piasku dodatków takich jak drobiny kwarcu
lub grafitu. Proces zapuszczania masy wypełniającej do otworu
z sondą trwa do momentu aż gęstość zawiesiny wydobywającej
się z otworu na powierzchnię odpowiadać będzie gęstości za-
wiesiny wciskanej na dnie otworu.
W przypadku, gdy zapotrzebowanie na wtłaczany materiał wy-
pełniający przekracza dwukrotną objętość przestrzeni pierście-
niowej, należy proces wtłaczania przerwać i natychmiast poinfor-
mować o tym fakcie odpowiedni organ administracji geologicznej.
Jest to konieczne ze względu na fakt,
że
duże ilości materiału
uszczelniającego w przypadku bardzo dobrze przewodzących
warstw wodonośnych mogą dotrzeć do znajdujących się w po-
bliżu otworu nierozpoznanych wcześniej szczelin i pustek skal-
nych. Oprócz pogorszenia jakości wód podziemnych występuje
w takich przypadkach również ryzyko uszczelnienia, po całkowi-
tym zestaleniu masy wypełniającej, stref o wysokiej wodonoś-
ności. Ponadto należy wykazać,
że
w przypadku kiedy otwór

Uwagi dotyczące projektowania, budowy i eksploatacji gruntowych pomp ciepła | 21
przewierca piętro wodonośne, czyli więcej niż jeden poziom wo-
donośny, poszczególne poziomy zostały odpowiednio zamknięte
i krążenie wód podziemnych pomiędzy nimi jest niemożliwe.
Woda wydobywająca się z otworu w trakcie prac wiertniczych
powinna być odprowadzona w sposób nieszkodliwy dla otocze-
nia. Przy planowanym zrzucie do cieków powierzchniowych na-
leży ubiegać się wraz ze zgłoszeniem/wnioskiem o pozwolenie
na założenie sondy ciepła (Zał. 1. i 2) także o zgodę na plano-
waną lokalizację miejsca zrzutu. Należy przy tym przewidzieć
środki
potrzebne do zatrzymania zawiesiny w zrzucanej wodzie.
Przy planowanym odprowadzeniu wody na powierzchnię terenu
i jej przesączaniu należy określić dokładną lokalizację miejsca
zrzutu. Przy planowanym odprowadzaniu wody do kanału wy-
magana jest zgoda jego operatora.
W Polsce w zakresie bezpieczeństwa
środowiska
zasadniczo obo-
wiązującymi wymaganiami dla pomp ciepła z sondami ciepła
i kolektorami gruntowymi są specyfikacje zawarte w Ustawach
Prawo wodne i Prawo ochrony
środowiska.
Określają one,
że
wszelkie instalacje techniczne oraz ich części mogą zawierać
jedynie materiały bezpieczne dla wody i roztwory wodne o ni-
skiej szkodliwości dla wód.
Środki
przeciw zamarzaniu użyte
w cieczach niskokrzępnących krążących w sondzie muszą być
odpowiednie do stosowania w zewnętrznym obwodzie instalacji
ciepła. Ze względu na zapewnienie wysokiego poziomu bezpie-
czeństwa instalacji i jej funkcjonalności użyte solanki nie po-
winny być sporządzane (mieszane) na miejscu. Powinno stoso-
wać się półgotowe mieszaniny, np. woda-glikol.
Po wbudowaniu sondy i wypełnieniu przestrzeni pierścieniowej,
jak również po uruchomieniu instalacji ciepła, należy przepro-
wadzić stosowne kontrolne próby ciśnieniowe sond (Zał. 1. i 2),
a ich wyniki dołączyć do dokumentacji geologicznej, o ile był
obowiązek jej wykonania.
W Polsce w celu ochrony drzew i roślinności podczas prowa-
dzenia prac budowlanych, w tym związanych z wykonaniem instala-
cji pomp ciepła, należy przestrzegać przepisów Ustawy o ochro-
nie przyrody z 16. 4. 2004 r., który w artykule 82 głosi,
że:
»Prace
ziemne oraz inne prace związane z wykorzystaniem sprzętu me-
chanicznego lub urządzeń technicznych prowadzone w obrębie
bryły korzeniowej drzew lub krzewów na terenie zieleni lub
w zadrzewieniu powinny być wykonane w sposób najmniej szko-
dzący drzewom lub krzewom«. Rozdział 3 art. 22 Ustawy Prawo
budowlane wskazuje,
że
obowiązek zabezpieczenia
środowiska
przyrodniczego na czas realizacji robót spoczywa na wykonawcy,
jednakże inwestor winien sprawować kontrolę nad sposobem
realizacji ww. prac. Niedopatrzenie skutkujące zniszczeniem lub
wyraźnym pogorszeniem kondycji zdrowotnej drzew może pro-
wadzić do nałożenia na wykonawcę kary pieniężnej.
6. 3 Praca instalacji
Należy przestrzegać wszelkich postanowień dotyczących funk-
cjonowania wykonanego systemu geotermalnego zawartych
w zatwierdzonych materiałach dokumentacyjnych, np. w pro-
jekcie robót geologicznych, powykonawczej dokumentacji geo-
logicznej. Należy zapewnić automatyczną kontrolę wszelkich
wycieków z sond ciepła. Ewentualny wyciek zanieczyszczającego
wody nośnika ciepła może doprowadzić do zmiany jakości wód
podziemnych.
Konwencjonalny system geotermalny należy zabezpieczyć przed
oblodzeniem podłoża. Właściciel instalacji pompy ciepła odpo-
wiada za jej prawidłową budowę i eksploatację oraz za wszyst-
kie związane z nią szkody. Przy zmianie właściciela instalacji
wszystkie prawa i obowiązki zostają przeniesione na nowego
właściciela instalacji.
W przypadku likwidacji instalacji cieplnej należy wypłukać
z sondy czystą wodą pitną płynny nośnik ciepła i w należyty
sposób go usunąć. Sondę należy całkowicie, szczelnie i trwale
zabezpieczyć nadającym się do tego materiałem oraz dołączyć
dowód prawidłowego zamknięcia do istniejącej dokumentacji
powykonawczej pompy ciepła.
Uwaga: W Polsce wymagania dotyczące bezpieczeństwa i ochrony
środowiska
podczas projektowania, konstrukcji, produkcji, mon-
tażu, eksploatacji, konserwacji i likwidowania instalacji pomp
ciepła regulują normy: PN-EN378-1+A2:2012, PN-EN 378-
2+A2:2012, PN-EN 378-3+A1:2012 i PN-EN 378-4+A1:2012
(zob. rozdział 7)
6. 4 Zapewnienie jako
ś
ci i trwało
ś
ci
Obok projektu profesjonalnej budowy instalacji cieplnej i jej re-
gularnej kontroli należy zapewnić odpowiednią jakość właściwej
pompy ciepła, która stanowi centralny punkt całej instalacji.
Dzięki znakowi jakości dla pomp ciepła z Niemiec, Austrii
i Szwajcarii (D-A-CH) zostały określone jasne wymagania jakoś-
ciowe. Lista certyfikowanych pomp ciepł dostępna jest na na-
stepującej stronie internetowej:
www.fws.ch.
W Polsce nie wpro-
wadzono do tej pory podobnych prawnie obowiązujących
certyfikatów jakości, niemniej większość międzynarodowych
firm sprzedających pompy ciepła w naszym kraju znajduje się na
wspomnianej liście i w związku z tym zaleca się jej stosowanie.
Nowoczesna pompa ciepła może być efektywnie wykorzystana
tylko wtedy gdy
źródło
ciepła, takie jak sonda ciepła, jest pra-
widłowo zaprojektowana i zainstalowana. W celu wykonania
prac wiertniczych i konstrukcyjnych otworu zaleca się zatem
wynajęcie specjalistycznej firmy, która posiada fachową wiedzę
w tej dziedzinie (patrz rozdz. 6. 2).

 
22 | Przydatne materiały
Przydatne materiały
Podstawy prawne
Prawo polskie
Prawo geologiczne i górnicze (Dz. U. 2011 nr 163 poz. 981
z póśniejszymi zmianami)
Rozporzędzenie Ministra
Środowiska
z dnia 19 grudnia 2001 r.
w sprawie projektów prac geologicznych (Dz. U. nr 153, poz.
1777)
Rozporządzenie Ministra
Środowiska
z dnia 15 grudnia 2011 r.
w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących innych
dokumentacji geologicznych (Dz. U. nr 282, poz. 1656)
Prawo wodne (Dz. U. 2012 nr 0 poz. 145 z późniejszymi
zmianami)
Prawo ochrony
środowiska
(Dz. U. 2008 nr 25 poz. 150
z późniejszymi zmianami)
Prawo budowlane (Dz. U. 2010 nr 243 poz. 1623 z późniejszymi
zmianami)
Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym
(Dz. U. 2012 nr 0 poz. 647 z późniejszymi zmianami)
Prawo geodezyjne i kartograficzne (Dz. U. 2012 nr 0 poz. 647
z późniejszymi zmianami)
Prawo Unii Europejskiej
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/28/WE
z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie promowania stosowania
energii ze
źródeł
odnawialnych zmieniająca i w następstwie
uchylająca dyrektywy 2001/77/WE oraz 2003/30/WE
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/31/UE
z dnia 19 maja 2010 r. w sprawie charakterystyki energetycznej
budynków
Decyzja Komisji Europejskiej z dnia 9 listopada 2007 r.
określająca kryteria ekologiczne dotyczące przyznawania
wspólnotowego oznakowania ekologicznego pompom ciepła
zasilanym elektrycznie, gazowo lub absorpcyjnym pompom
ciepła
Decyzja Komisji Europejskiej z dnia 1 marca 2013 r. ustanawia-
jąca wytyczne dla państw członkowskich dotyczące obliczania
energii odnawialnej z pomp ciepła w odniesieniu do różnych
technologii pomp ciepła na podstawie art. 5 dyrektywy Parla-
mentu Europejskiego i Rady 2009/28/WE
Normalizacja
Normy polskie i unijne
PN-EN 206-l:2003P, Beton – Cześć 1:
Wymagania, właściwości, produkcja i zgodność
PN-EN378-1+A2:2012, Instalacje ziębnicze i pompy ciepła –
Wymagania dotyczące bezpieczeństwa i ochrony
środowiska
Część 1: Wymagania podstawowe, definicje, klasyfikacja
i kryteria wyboru
PN-EN 378-2+A2:2012, Instalacje ziębnicze i pompy ciepła –
Wymagania dotyczące bezpieczeństwa i ochrony
środowiska
Część 2: Projektowanie, wykonywanie, sprawdzanie, znakowa-
nie i dokumentowanie
PN-EN 378-3+A1:2012, Instalacje ziębnicze i pompy ciepła –
Wymagania dotyczące bezpieczeństwa i ochrony
środowiska
Część 3: Usytuowanie instalacji i ochrona osobista
PN-EN 378-4+A1:2012, Instalacje ziębnicze i pompy ciepła –
Wymagania dotyczące bezpieczeństwa i ochrony
środowiska
Część 4: Obsługa, konserwacja, naprawa i odzysk
PN-EN 805:2002, Zaopatrzenie w wodę – Wymagania doty-
czące systemów zewnętrznych i ich części składowych
PN-ENV 1046:2007, Systemy przewodów rurowych z tworzyw
sztucznych – Systemy poza konstrukcjami budynków do prze-
syłania wody lub
ścieków
– Praktyka instalowania pod ziemią
i nad ziemią
PN-EN 1254:2004, Miedź i stopy miedzi – Łączniki instalacyjne
– Cześć 3: Łączniki do rur z tworzyw sztucznych z końcówkami
zaciskowymi
PN-EN 1610:2002, Budowa i badania przewodów kanalizacyjnych
PN-EN 1861:2001, Instalacje ziębnicze i pompy ciepła –
Schematy ideowe i montażowe instalacji, rurociągów
i przyrządów – Układy i symbole

Przydatne materiały | 23
PN-EN 1997-1:2008, Projektowanie geotechniczne –
Część 1: Zasady ogólne
PN-B-02481:1998, Geotechnika – Terminologia podstawowa,
symbole literowe i jednostki miar
PN-EN 12201-1:2012, Systemy przewodów rurowych
z tworzyw sztucznych do przesyłania wody oraz do ciśnienio-
wej kanalizacji deszczowej i sanitarnej – Polietylen (PE) –
Cześć 1: Postanowienia ogólne
PN-EN 12201-2:2012, Systemy przewodów rurowych
z tworzyw sztucznych do przesyłania wody oraz do ciśnienio-
wej kanalizacji deszczowej i sanitarnej – Polietylen (PE) –
Cześć 2: Rury
PN-EN 12201-3+Al:2013, Systemy przewodów rurowych
z tworzyw sztucznych do przesyłania wody oraz do ciśnienio-
wej kanalizacji deszczowej i sanitarnej – Polietylen (PE) –
Cześć 3: Kształtki
PN-EN 12831:2006, Instalacje ogrzewcze w budynkach –
Metoda obliczania projektowego obciążenia cieplnego
PN-EN 14511-1:2012, Klimatyzatory, ziębiarki cieczy i pompy
ciepła ze sprężarkami o napędzie elektrycznym, do grzania
i ziębienia – Część 1: Terminy i definicje
PN-EN 14511-2:2012, Klimatyzatory, ziębiarki cieczy i pompy
ciepła ze sprężarkami o napędzie elektrycznym, do grzania
i ziębienia – Cześć 2: Warunki badań
PN-EN 14511-3:2012, Klimatyzatory, ziębiarki cieczy i pompy
ciepła ze sprężarkami o napędzie elektrycznym, do grzania
i ziębienia – Cześć 3: Metody badań
PN-EN 14511-4:2012, Klimatyzatory, ziębiarki cieczy i pompy
ciepła ze sprężarkami o napędzie elektrycznym, do grzania
i ziębienia – Cześć 4: Wymagania
PN-EN 15450:2007E, Instalacje ogrzewcze w budynkach –
Projektowanie instalacji centralnego ogrzewania z pompami
ciepła
PN-EN 15632-1:2009E, Sieci ciepłownicze – System preizolo-
wanych rur giętkich – Cześć 1: Klasyfikacja, wymagania ogólne
i metody badań
PN-EN 15632-2:2010E, Sieci ciepłownicze – System preizolo-
wanych rur giętkich – Cześć 2: Zespolone plastikowe rury
przewodowe; wymagania ogólne i metody badań
PN-EN 15632-3:2010E, Sieci ciepłownicze – System preizolo-
wanych rur giętkich – Cześć 3: Niezespolone plastikowe rury
przewodowe; wymagania ogólne i metody badań
PN-EN 15632-4:2009E, Sieci ciepłownicze – System preizolo-
wanych rur giętkich – Cześć 4: Zespolone metalowe rury prze-
wodowe; wymagania ogólne i metody badań
PN-EN ISO 15875-1:2005P, Systemy przewodów rurowych
z tworzyw sztucznych do instalacji wody ciepłej i zimnej –
Usieciowany polietylen (PE-X) – Cześć 1: Wymagania ogólne
PN-EN ISO 15875-2:2005P, Systemy przewodów rurowych
z tworzyw sztucznych do instalacji wody ciepłej i zimnej –
Usieciowany polietylen (PE-X) – Cześć 2: Rury
Wytyczne i poradniki techniczne
Wydane w Polsce
Wytyczne projektowania, wykonania i odbioru instalacji
z pompami ciepła. Część 1, Dolne
źródła
do pomp ciepła.
Polska Organizacja Rozwoju Technologii Pomp Ciepła. Wydanie
pierwsze, 01/2013, 118 ss.
Wydane za granic
ą
VDI 4640 p. 1, »Thermische Nutzung des Untergrundes«,
Grundlagen, Genehmigungen, Umwelaspekte, VDI-Verein
Deutscher Ingenieure, Düsseldorf 2010
[uwaga: wytyczne opublikowano w wersji dwujęzycznej –
niemieckiej i angielskiej]
VDI 4640 p. 2, Thermische Nutzung des Untergrundes,
Erdgekoppelte Wärmpumpenanlagen, VDI-Verein Deutscher
Ingenieure, Düsseldorf 2001
[uwaga: wytyczne opublikowano w wersji dwujęzycznej –
niemieckiej i angielskiej]
Inna literatura
Bujakowski W., Barbacki A., Skrzypczak R., 2013: Nowe kierunki
naukowo-badawcze w polskiej części obszaru sudeckiego
w aspekcie zastosowania technologii HDR i EGS. Przegląd
Geologiczny, 61, 11/2: 706 – 711
Ciężkowski W., Michniewicz M., Przylibski T. A., 2011: Wody
termalne na Dolnym
Śląsku.
[W]:
Żelaźniewicz
A., Wojewoda J.,
Ciężkowski W., [red.] – Mezozoik i Kenozoik Dolnego
Śląska,
107 – 120, WIND, Wrocław
Igliński B., Buczkowski R., Cichosz M., Piechota G., 2010:
Technologie Geoenergetyczne, Wydawnictwo Naukowe
Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń, 145 ss.
Igliński B., Buczkowski R., Kujawski W., Cichosz M., Piechota G.,
2012: Geoenergy in Poland. Renewable and Sustainable Energy
Reviews (16): 2545 – 2557
Lewandowski W., 2007: Proekologiczne odnawialne
źródła
energii, WNT, Warszawa
Lachman P., 2012: Zamarznięte pionowe, gruntowe
wymienniki ciepła. GLOBE-energia, Kraków

24 | Przydatne materiały
Kapuściński J., Rodzoch A., 2010: Geotermia niskotemperatu-
rowa w Polsce i na
świecie.
Stan aktualny i perspektywy
rozwoju. Uwarunkowania techniczne,
środowiskowe
i ekono-
miczne. Drukarnia Narodowa S. A. Warszawa, 140 ss. [uwaga:
Praca wykonana na zamówienie Ministra
Środowiska
ze
środ-
ków finansowych NFO
ŚiGW;
do pobrania ze strony interneto-
wej:
www.mos.gov.pl/g2/big/2010_09/6fb3f5adbb533a761e0df
42660213e09.pdf]
Kępińska B., 2003: Current geothermal activities and prospects
in Poland – an overview. Geothermics, 32: 397 – 407
Nalepa K., Neugebauer M., Solowiej P., 2008: Koncepcja
i budowa gruntowego wymienni ka ciepła jako elementu
systemu wentylacyjnego budynku mieszkalnego, Inżynieria
Rolnicza, 2 (100), 203 – 208.
Oszczak W., 2009: Ogrzewanie domowe z zastosowaniem
pomp ciepła, Wydawnictwo Komunikacji i Łączności, Warszawa
Ramming K., 2007: Bewertung und Optimierung oberflächen-
naher Erdwärmekollektoren für verschiedene Lastfalle,
Technische Universität Dresden, Drezno
Rubik M., 2006: Pompy ciepła: poradnik, Wydawnictwo.
Ośrodek Informacji »Technika instalacyjna w budownictwie«,
Warszawa
Sawicki J. 2002: Uwagi na temat możliwości wykorzystania
energii geotermalnej z wód kopalń podziemnych Dolnego
Ślaska,
[W:] Energia geotermalna w kopalniach podziemnych,
Wydawnictwo Wydziału Nauk o Ziemi, Uniwersytet
Śląski,
Katowice
Skrzypczak R. 2010: Skały magmowe i metamorficzne Sudetów
i i ich przedgórza – implikacje dla technologii HDR. Technika
Poszukiwań Geologicznych, Geotermia, Zrównoważony
Rozwój, 49: 9 – 117
Szewczyk J. 2005: Wpływ zmian klimatycznych na temperaturę
podpowierzchniową Ziemi. Przegląd Geologiczny, 53, nr 1
Szewczyk J., Gientka D. 2009: Terrestrial heat flow density
in Poland – a new approach. Geological Quarterly 2009,
53(1):125 – 139
Śliwa
T., 2007: Pompy ciepła, [W]: J. Pawlak (red.), Odnawialne
źródła
energii w Małopolsce. Poradnik, Stowarzyszenie Gmin
Polska Sieć »Energie Cites« Kraków 104 – 141
Zbrojkiewicz S., 2010: Pomiar przewodności gruntu, sondy geo-
termalne - wydajność cieplna. InstalReporter, Warszawa 2010
Zbrojkiewicz S., 2011: Określanie wydajności pionowych
gruntowych wymienników ciepła. GLOBEnergia, Kraków 2011

 
Spis rycin, tabel i załączników | 25
Spis rycin, tabel i zał
ą
czników
Spis tabel
Spis zał
ą
czników
Tre
ść
ryciny
Ź
ródło
Strona
Rycina 1
Profil temperaturowy w górnych warstwach podłoża
skalnego
Grafik aus »Oberflächennahe Geothermie – Heizen und Kühlen mit Energie aus dem
Untergrund« Bayerisches Geologisches Landesamt, Ansprechpartner: Christoph Töpfner
4
Rycina 2
Przegląd sposobów wykorzystania energii geotermal-
nej
Übersicht nach »Leitfaden zur Nutzung von Erdwärme mit Erdwärmesonden« des
Umweltministeriums von Baden-Württemberg
5
Rycina 3
Schemat pionowej sondy ciepła
Sächsisches Landesamt für Umwelt, Landwirtschaft und Geologie
6
Rycina 4
Schemat ukośnych sond ciepła wg metody GRD ®
LfULG, verändert nach Fa. Tracto Technik GmbH
7
Rycina 5
Schemat poziomego kolektora ciepła
Sächsisches Landesamt für Umwelt, Landwirtschaft und Geologie
7
Rycina 6
Schemat elementów betonowych kontaktujących się
z podłożem (tzw. termopali)
Grafik von Lippuner + Partner AG, CH-9472 Grabs, Ansprechpartner: Marcel Morath
8
Rycina 7
Schemat studni zasilającej i chłonnej pompy ciepła
typu woda/woda
Sächsisches Landesamt für Umwelt, Landwirtschaft und Geologie
9
Rycina 8
Schemat wykorzystania wód kopalnianych kopalni
cyny Ehrenfriedersdorf dla potrzeb miejscowej szkoły
Grafik nach Rottluff, F. »Grubenwasser als Wärmequelle für den Betrieb von Wärme-
pumpen am Beispiel des Nord-West-Feldes der Zinngrube Ehrenfriedersdorf« Abb. 1,
in: Sanner, B.
&
Lehmann, A. (Hrsg.): 2. Symposium Erdgekoppelte Wärmepumpen
17. – 19. Oktober 1994 in Schloss Rauschholzhausen, IZW-Bericht 1/94.
9
Rycina 9
Współczynnik wydajności
ε
jako funkcja różnicy
temperatur
ΔT
parownika i skraplacza (T
0
= 273 K)
Grafik aus »Oberflächennahe Geothermie – Heizen und Kühlen mit Energie aus dem
Untergrund« Bayerisches Geologisches Landesamt, Ansprechpartner: Christoph Töpfner
11
Rycina 10
Zasada działania pompy ciepła typu solanka/woda
Grafik nach »Oberflächennahe Geothermie – Heizen und Kühlen mit Energie aus dem
Untergrund« Bayerisches Geologisches Landesamt, Ansprechpartner: Christoph Töpfner
13
Tre
ść
tabeli
Ź
ródło
Strona
Tabela 1
Wartości przewodności cieplnej
λ
dla przykładowych
typów skał (wg wytycznych VDI 4640, Karta 1)
VDI-Gesellschaft Energietechnik, 09/2001: Tabelle nach VDI 4640 Blatt 2 Thermische
Nutzung des Untergrundes – Erdgekoppelte Wärmepumpenanlagen
18
Zał
ą
cznik 1
Porady i zalecenia podczas wykonywania wierceń i montażu instalacji gruntowych pomp ciepła (sond geotermalnych)
Zał
ą
cznik
2
Wzór zalecanego formularza zgłoszenia prac geologicznych w celu wykorzystania ciepła Ziemi i montażu instalacji gruntowej pompy ciepła o głębokości
mniejszej niż 30 m
Zał
ą
cznik
3
Spis treści projektu prac geologicznych (wg Rozporządzenia Ministra
Środowiska
z dnia 19 grudnia 2001 r. w sprawie projektów prac geologicznych
Dz. U. nr 153, poz. 1777)
Zał
ą
cznik
4
Spis treści powykonawczej dokumentacji geologicznej w celu wykorzystania ciepła Ziemi (wg Rozporządzenia Ministra
Środowiska
z dnia 15 grudnia
2011 r. w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących innych dokumentacji geologicznych)
Zał
ą
cznik
5
Wzór »Certyfikatu dla instalacji do ekstrakcji energii geotermalnej (sondy geotermalnej)« obowiązujący w Saksonii
Spis rycin

 
26 | Adresy instytucji
Adresy instytucji
Pa
ń
stwowy Instytut Geologiczny –
Pa
ń
stwowy Instytut Badawczy
Oddział Dolnośląski
al. Jaworowa 19
53-122 Wrocław
tel. +48 71 337 20 91
fax. +48 71 337 20 89
e-mail: sekretariat.od@pgi.gov.pl
Internet:
www.pgi.gov.pl
Rejonowy Zarz
ą
d Gospodarki Wodnej
ul. Norwida 34
50-950 Wrocław
tel. +48 71 337 88 88
fax. +48 71 337 50 48
Internet: wroclaw.rzgw.gov.pl
Okr
ę
gowy Urz
ą
d Górniczy we Wrocławiu
ul. Kotlarska 41
50-151 Wrocław
tel. +48 71 790 20 80
fax: +48 71 790 20 81
e-mail: ougwroclaw@wug.gov.pl
Internet:
www.wug.gov.pl
Wojewódzki Inspektorat Ochrony
Ś
rodowiska we Wrocławiu
ul. Paprotna 14
51-117 Wrocław
tel.: +48 71 327 30 00
fax: +48 71 327 30 09
e-mail: wios@wroclaw.pios.gov.pl
Internet:
www.wroclaw.pios.gov.pl
Narodowy Fundusz Ochrony
Ś
rodowiska
i Gospodarki Wodnej
ul. Konstruktorska 3 a
02-673 Warszawa
tel.: +48 22 459 00 00
fax: +48 22 459 01 01
e-mail: fundusz@nfosigw.gov.pl
Internet:
www.nfosigw.gov.pl
Wojewódzki Fundusz Ochrony
Ś
rodowiska
i Gospodarki Wodnej we Wrocławiu
ul. Jastrzębia 24
53-148 Wrocław
tel.: +48 71 333 09 30
fax: +48 71 332 37 76
e-mail: poczta@fos.wroc.pl
Internet:
www.wfosigw.wroclaw.pl
Urz
ą
d Marszałkowski Województwa Dolno
ś
l
ą
skiego
Wybrzeże Słowackiego 12 – 14
50-411 Wrocław
tel.: +48 71 776 90 53
fax: +48 71 776 93 13
e-mail: UMWD@dolnyslask.pl
Internet:
www.umwd.dolnyslask.pl
Starostwo Powiatowe w Zgorzelcu
ul. Bohaterów II Armii Wojska Polskiego 8 a
59-900 Zgorzelec
tel.: +48 75 776 15 55
fax: +48 75 771 79 30
e-mail: boi@powiat.zgorzelec.pl
Internet:
www.powiatzgorzelecki.pl
Starostwo Powiatowe w Lubaniu
ul. Mickiewicza 2
59-800 Lubań
tel.: +48 75 646 43 00
fax: +48 75 646 43 21
e-mail: sekretariat@powiatluban.pl
Internet:
www.powiatluban.pl
Starostwo Powiatowe w Bolesławcu
pl. Marszałka Józefa Piłsudskiego 2
59-700 Bolesławiec
tel.: +48 75 646 43 00
fax: +48 75 646 43 21
e-mail: biuro@powiatboleslawiecki.pl
Internet:
www.powiatboleslawiecki.pl

 
Załączniki | 27
Zał
ą
czniki
Zał
ą
cznik 1
Porady i zalecenia podczas wykonywania wierceń
i montażu instalacji gruntowych pomp ciepła (sond geotermal-
nych)
1. Standardy techniczne
Wymagania techniczne dla budowy, dokumentacji i eksploatacji
instalacji sond geotermalnych należą do zakresu stanu techniki,
a specjalistyczne firmy podczas wykonywania wszelkich prac
wiertniczych i instalatorskich powinny wykonywać je według
przyjętych standardów.
Wykonawcy muszą posiadać niezbędne kwalifikacje zawodowe
i techniczne. Do wykonania prac wiertniczych i instalatorskich
zaleca się zatem wynajęcie fachowej firmy, która posiada spe-
cjalistyczną wiedzę w tej dziedzinie (porównaj rozdział 6. 2).
Firma wykonująca wiercenia w celu zainstalowania sondy geo-
termalnej musi zatrudniać personel posiadający odpowiednie
uprawnienia geologiczne oraz posiadać wystarczające wyposa-
żenie
techniczne w celu zapewnienia wykonania instalacji ciep-
lnej według wymaganych standardów techniki oraz możliwości
odpowiedniej reakcji w przypadku wystąpienia awarii.
Podczas wykonywania gruntowych pomp ciepła należy prze-
strzegać właściwych norm, zarządzeń oraz przepisów ujętych
w odpowiednich uregulowaniach prawnych. Pomocne informa-
cje na ten temat zawarte są w »Wytycznych projektowania, wy-
konania i odbioru instalacji z pompami ciepła, Część 1. Dolne
Źródła
do pomp ciepła« wydanych przez Polską Organizację Roz-
woju Technologii Pomp Ciepła.
Roboty wiertnicze
1. Podczas wykonywania odwiertów należy przestrzegać odpo-
wiednich regulacji dozoru i nadzoru nad wierceniami.
2. Należy dochować wszelkich
środków
bezpieczeństwa i sta-
ranności w trakcie wykonywania robót wiertniczych i prac
z substancjami niebezpiecznymi, które mogą mieć nieko-
rzystny wpływ na wody powierzchniowe lub spowodować
zmiany jakości wód podziemnych. Wypadki z materiałami
niebezpiecznymi dla wody należy niezwłocznie zgłosić od-
powiedniemu urzędowi/inspektoratowi ochrony
środowiska
lub policji, ewentualnie straży pożarnej, w przypadku gdy nie
można ich wyeliminować za pomocą prostych
środków
ope-
racyjnych. Sprawca musi na własną odpowiedzialność pod-
jąć natychmiastowe działania w celu ich usunięcia lub zmi-
nimalizowania ich skutków.
3. W miejscu prac wiertniczych powinny stale znajdować się
urządzenia do działań ratowniczych na wypadek wystąpienia
awarii takich jak pożar czy wyciek oleju, jak również w przy-
padku nieznanych lub niemożliwych do przewidzenia warun-
ków hydraulicznych, np. nawiercenie artezyjskiego poziomu
wodonośnego.
4.
Urządzenia wiertnicze i wszelkie inne powinny być zabezpie-
czone przed ewentualnym wyciekiem paliwa, olejów oraz
innych substancji niebezpiecznych dla wody w trakcie ich
obsługi, konserwacji, naprawy oraz napełniania, tak
żeby
substancje te nie przeniknęły do gleby.
5. W celu bezpiecznego uszczelnienia otworu wiertniczego
i uniknięcia uszkodzenia rur sondy należy wybrać odpowied-
nio dużą
średnicę
odwiertu, tak aby w przestrzeni pierście-
niowej pozostawało przynajmniej 30 mm od sondy (średnica
odwiertu
wiązka sond + 60 mm, np. w konwencjonalnych
sondach dwu-rurowych o
średnicy
zewnętrznej 32 mm, mi-
nimalna
średnica
otworu powinna wynosić 150 mm). Na-
stępnie należy zapuścić centralnie sondę, jednocześnie z rurś
doprowadzając substancję wypełniającą, przy pomcy odpo-
wiednich urządzeń.
6. Jako domieszek do płuczki można używa jedynie materiałów,
które nie powodują
żadnych
chemicznych i mikrobiologicz-
nych zmian w podłożu. Należy zapewnić zamknięty obieg
płuczki.
Monta
ż
sondy
7. Sondę (wymiennik) ciepła umieszczoną w otworze należy
poddać próbie ciśnieniowej przed wypełnieniem przestrzeni
odwiertu. Próba ciśnieniowa powinna być wykonana przez
specjalistyczną firmę (wskazane jest przestrzeganie norm PN
EN 805:2002 lub VDI 4640, arkusz 2, nr 5. 2. 2), która po wy-
konanej czynności dostarczy odpowiedni certyfikat potwier-
dzający szczelność instalacji (Zał. 5).
Wypełnienie i spoinowanie przestrzeni pier
ś
cieniowej
8. Zgodnie z »Wytycznymi …« PORTPC, lub z VDI 4640, arkusz 2,
nr 5. 2. 3, po wprowadzeniu sondy otwór wiertniczy, względ-
nie całą przestrzeń międzypierścieniową pomiędzy wprowa-
dzoną sondą a
ścianą
otworu wiertniczego, od podstawy
sondy ku górze, należy zalać substancją uszczelniającą, nie-
szkodliwą dla wód podziemnych (szczególnie pod względem
węglanów i siarczanów), która po utwardzeniu pozostaje

28 | Załączniki
wodoszczelna i odporna na mróz. Dla sond, które działają
w zakresie temperatur zamrażania i rozmrażania, należy wy-
kazać,
że
użyte wypełnienie trwale nadaje się do zastosowa-
nia w warunkach ciągłego zamrażania i rozmrażania, nie
powodując wystąpienia pęknięć (trwała szczelność otworu).
W przypadku braku takiego potwierdzenia, należy przy eks-
ploatacji instalacji sondy cieplnej wykluczyć powrót tem-
pera tury czynnika grzewczego poniżej punktu zamarzania.
9. Przewidziane do wypełnienia otworu spoiwo powinno cha-
rakteryzować się zwiększoną przewodnością cieplną
λ
2 W/m·K i spełniać wymagania techniczne i technologiczne
związane z zakresem jego użycia. Wraz z produktem produ-
cent powinien dostarczyć następujące dokumenty: broszurę
informacyjną, instrukcję techniczną, kartę charakterystyki,
atest higieniczny PZH dopuszczający produkt do kontaktu
z wodą (również pitną), deklarację zgodności z parametrami
technicznymi oraz certyfikat potwierdzający przewodność
cieplną produktu. Na podstawie tych dokumentów inwestor,
projektant i wykonawca będą mieli pewność,
że
wybrany
materiał wypełniający spełnia wszystkie wymagania, jakie
zostały przed nim postawione.
10. Przed wypełnieniem jak również w trakcie wypełnienia ot-
woru należy sprawdzać gęstość i lepkość wprowadzanej
zawiesiny (substancji spajającej). Podczas mieszania różnych
materiałów spoinowych należy zwrócić uwagę na zalecenia
producenta dotyczące stosunku mieszania. Proces spoino-
wania należy przeprowadzać tak długo, aż gęstość zawiesiny
na wyjściu z odwiertu będzie odpowiadała gęstości spoiny
zatłaczanej do otworu. Ilość i gęstość zatłaczanego mate-
riału do wypełnienia przestrzeni pierścieniowej należy stale
mierzyć i dokumentować. W przypadku, gdy ilość zatłacza-
nego materiału przekracza dwukrotnie objętość przestrzeni
pierścieniowej, zatłaczanie należy przerwać i skontaktować
się z właściwym organem administracji geologicznej.
11. W przypadku gdy wbudowanie sondy zakończy się niepowo-
dzeniem, otwór należy w odpowiedni sposób zlikwidować.
Likwidacja otworu może być wykonana tylko na podstawie
zatwierdzonego projektu.
Eksploatacja sond geotermalnych
12. Szczelność instalacji (kontrola działania sondy wypełnionej
wodą wg PN-EN 805:2002 lub VDI 4640, ark. 2, nr 5. 2. 3)
powinna być, tak jak w przypadku wypełnienia przestrzeni
pierścieniowej, sprawdzona przez wyspecjalizowaną firmę,
która powinna dostarczyć odpowiednio wypełniony certyfi-
kat (patrz Zał. 5)
13. Jednościenne instalacje lub części instalacji w podłożu lub
wodzie gruntowej muszą posiadać
środek
wymiany ciepła,
który zawiera substancje nieszkodliwe dla wód lub wodne
roztwory substancji o niskiej klasie zagrożenia dla wód. Do-
stawca czynnika grzewczego musi zaświadczyć,
że
czynnik
grzewczy odpowiada wszelkim niezbędnym wymogom.
14. Sondy geotermalne powinny być zabezpieczone w automa-
tyczne wykrywanie nieszczelności (kontrola ciśnienia).
W przypadku wycieku pompa obiegowa musi być natych-
miast wyłączona, a sygnał zakłócający powinien zostać za-
rejestrowany. Elementy przejściowe i rozgałęźniki powinny
być łatwo dostępne w celu ich skontrolowania i włączone do
wizualnej kontroli szczelności układu.
15. W przypadku czasowego lub stałego wycofania z eksploata-
cji gruntowej pompy ciepła należy postępować zgodnie
z wytycznymi VDI 4640, ark. 2, nr 10. 2. 3 (płukanie, usuwanie,
spoinowanie lub rozbudowa).
2. Inne wskazówki i zalecenia
1. Należy zawsze uwzględniać aktualizację przepisów doty-
czącą opisywanych czynności zawartych w niniejszej broszu-
rze w stosunku do obowiązującego prawa.
2. Zgłoszenie zamiaru wykonania gruntowej pompy ciepła (czyli
wykorzystania ciepła Ziemi) w oparciu o otwory wiertniczne
głębsze niż 30 m należy zgłosić w
formie projektu robót
geologicznych
(wzór projektu w Zał. 3.) do właściwego or-
ganu administracji geologicznej (starostwo powiatowe). Dla
sond o zamierzonej głębokości do 30 m zaleca się dobro-
wolne wypełnienie formularza przedstawionego w Zał. 2
i przesłanie go do państwowej służby hydrogeologicznej
PIG-PIB.
3. W celu uniknięcia sumowania się oddziaływań kilku instala-
cji gruntowych sond ciepła i możliwości doprowadzenia
przez to do szkodliwych skutków, należy zachować mini-
malną odległość 3 m - wg »Wytycznych…« PORTPC, do 5 m
od granicy działki – wg VDI 4640, ark. 2, nr 5. 1. 1.
4. Zwraca się uwagę na obowiązek zgłoszenia rozpoczęcia ro-
bót geologicznych (wykonania otworu wiertniczego) przynaj-
mniej na dwa tygodnie przed rozpoczęciem wiercenia oraz
na obowiązek przekazania wyników wiercenia oraz parame-
trów technicznych zamontowanej gruntowej pompy ciepła
w formie powykonawczej dokumentacji geologicznej najpóź-
niej sześć miesięcy po wykonaniu odwiertu. Obowiązek ten
określa Ustawa Prawo geologiczne i górnicze (wzór doku-
mentacji geologicznej w Zał. 4).
5. Dla planowanych otworów wiertniczych głębszych niż 100 m,
należy, zgodnie z PGG, wykonać projekt robót geologicznych
wraz z planem ruchu zakładu górniczego zatwierdzonym
przez Okręgowy Urząd Górniczy.
6. Po złożeniu projektu robót geologicznych, nie można rozpo-
cząć prac wiertniczych przed upływem jednego miesiąca,
chyba,
że
organ administracji geologicznej na to zezwoli lub
zarządzi inaczej.
7. W przypadku natrafienia w trakcie robót wiertniczych na
pozostałości pogórnicze, pustki pochodzenia innego niż gór-
nicze lub strefy rozluźnienia górotworu, ewentualnie zasy-
pane pustki, które nie zostały wymienione w opinii górniczej,
należy poinformować o tym organ administracji geologicz-
nej i Okręgowy Urząd Górniczy.

Załączniki | 29
8. Przy koniecznych zmianach programu wierceń, ze względu
na znaczące zmiany w stosunku do projektu, dotyczące np.
budowy geologicznej, bądź oczekiwanych warunków zawod-
nienia lub przy wystąpieniu zakłóceń w trakcie prac i robót,
należy powiadomić niezwłocznie właściwy organ admini-
stracji geologicznej.
9. W przypadku, gdy straty płuczki w otworze wynoszą więcej
niż 1 l/s, należy natychmiast przerwać prace i niezwłocznie
poinformować właściwy organ administracji geologicznej.
Należy przy tym opracować zakres odpowiednich działań
(propozycja rozwiązania), które uniemożliwią lub ograniczą
przenikanie dużych ilości płuczki do górotworu, ewentualnie
do warstwy wodonośnej.
10. W trakcie prac wiertniczych należy zapewnić nieszkodliwe
zrzucanie wypompowanych wód podziemnych. Należy przy
tym zapewnić
środki
mające na celu zatrzymanie zawiesiny.
Przy planowanym infiltrowaniu wód do gruntu należy wska-
zać w projekcie prac geologicznych (jeśli jest wymagany)
miejsce zrzutu wraz ze współrzędnymi geograficznymi.
W przypadku zrzutu do kanału wymagana jest zgoda opera-
tora kanału.
11. W przypadku dwukrotnego przekroczenia zużycia materiału
wypełniającego przestrzeń pierścieniową w otworze wiert-
niczym w stosunku do zaplanowanej ilości, należy przerwać
proces wypełniania i niezwłocznie poinformować właściwy
organ administracji geologicznej.
12. W dokumentacji powykonawczej z przeprowadzonych prac
geologicznych w celu wykorzystania ciepła Ziemi (Zał. 4)
oprócz wymaganej treści zaleca się dołączenie:
n
kompletnej dokumentacji instalacji, w tym schematyczny
plan instalacji sond geotermalnych, wprowadzoną obję-
tość uszczelnienia przestrzeni pierścieniowej, wprowa-
dzonych przewodów, wprowadzoną objętość czynnika
grzewczego i stosunek jego mieszania,
n
certyfikatów badania ciśnienia (wzór w Zał. 5),
n
oraz opcjonalnie: dokumentację fotograficzną robót
wiertniczych, montażu i spoinowania, w tym stan
otworu wiertniczego w trakcie wiercenia, stan otworu
wiertniczego i sondy w trakcie montażu sond, stan
otworu wiertniczego po całkowitym montażu wiązki
sond z rurą wypełniającą i stan otworu wiertniczego
po całkowitym wypełnieniu.
13. Obowiązkiem właściciela (operatora) instalacji gruntowej
pompy ciepła jest regularne sprawdzenie, czy nie ma wycie-
ków z nadziemnej części instalacji. W przypadku wycieku
instalacja musi zostać natychmiast wyłączona, a nośnik cie-
pła powinien być wypłukany z sondy wodą pitną i odpowied-
nio zutylizowany. W obu przypadkach należy natychmiast
zawiadomić firmę zajmującą się instalacją systemów grzew-
czych lub biuro inżynierskie, które zajmowało się projekto-
waniem instalacji w celu wyjaśnienia przyczyn lub naprawie-
nia szkód. W przypadku gdy nośnik ciepła dostanie się do
gleby, należy niezwłocznie poinformować organ administra-
cji geologicznej lub właściwy wojewódzki inspektorat
ochrony
środowiska.
14. Przy wycofaniu z eksploatacji instalacji sond geotermalnych
i przy zmianach sposobu użytkowania, np. poprzez zwięk-
szenie mocy grzewczej, wykorzystanie do schładzania lub
wymianą pompy ciepła względnie czynnika chłodniczego,
zaleca się poinformowanie organu administracji geologicznej.
15. Przy zmianie właściciela instalacji wszystkie prawa i obowiązki
przechodzą na nowego właściciela.

30 | Załączniki
Załącznik 2.
Wzór zalecanego formularza zgłoszenia prac geologicznych w celu
wykorzystania ciepła Ziemi i montażu instalacji gruntowej pompy
ciepła o głębokości mniejszej niż 30 m
U
waga: formularz nie ma charakteru formalnego pisma urzędowego; jego
wypełnienie i przesłanie na adres najbliższego oddziału Państwowego Instytutu
Geologicznego – Państwowego Instytutu Badawczego jest dobrowolne i będzie
służyło celom ewidencyjnym oraz gromadzeniu informacji o wodach podziemnych
i warunkach geotermalnych podłoża skalnego.
Zgłoszenie prac geologicznych w celu wykorzystania ciepła Ziemi i montażu instalacji
gruntowej pompy ciepła o głębokości mniejszej niż 30 m
1. Informacje ogólne
Wnioskodawca
(inwestor budowlany)
Nazwisko, imię:
Kod pocztowy:
Ulica, nr:
Tel.:
Fax:
E-mail:
Lokalizacja instalacji
Miasto / powiat:
Gmina / rejon:
Jednostka ewid.:
Pole:
Nr działki:
Kod pocztowy:
Ulica, nr:
Współrzędna Y:
Współrzędna X:
(lub naniesienie na załączonej mapie)
Wysokość rzędna terenu (m n.p.m.):
Arkusz mapy topograficznej , nr:
Nazwa:
Firma wiertnicza
Firma:
Kod pocztowy:
Ulica, nr:
Tel.:
Fax:
Email:
Osoba odpowiedzialna za wykonanie otworów:
Tel.:
Fax:
Biuro inżynierskie wykonujące
projekt
Firma:
Osoba do kontaktu:

Załączniki | 31
(jeśli dotyczy)
Kod pocztowy:
Ulica, nr:
Tel.:
Fax:
E-mail:
2. Dane dotyczące obliczania sond gruntowych
Fachowe obliczenia dla instalacji
tak □
nie □
(np. wg VDI 4640)
Współczynnik mocy cieplnej podłoża użyty
do wymiarowania instalacji [W/m]:
wzgl. przewodność cieplna podłoża [W/m.K]:
3. Dane dotyczące wykonania otworów wiertniczych
Rozpoczęcie prac:
Przewidywany czas trwania:
Liczba:
Średnica otworu wiertniczego [mm]:
Planowana głębokość [m]:
Metoda wiercenia:
Płuczka (przy wierceniu z płuczką):
Planowany materiał wypełniający/spoinujący:
Rodzaj spoinowania (np. metoda kontraktora):
4. Dane techniczne sond geotermalnych
Sondy geotermalne
Rodzaj sondy (np. rurka U-kształtna, podwójna rurka U-
kształtna,sonda współosiowa):
Liczba:
Długość [m]:
Minimalna odległość od siebie [m]:
Odległość do granicy działki [m]:
Materiał sondy:
Średnica sondy [mm]:
Średnica wiązki sond wraz z rurą do spoinowania [mm]:
Testy ciśnieniowe producenta:
Środek wymiany ciepła
(solanka)
Nazwa / składniki:
Klasa zagrożenia dla wód:
Całkowita ilość:
5. Dane techniczne instalacji pomp ciepła
Informacje dotyczące budynku
Zapotrzebowanie na:
ciepło (kW):
chłodzenie (kW):
Roczne godziny pracy (h):
Obliczenie zapotrzebowania na ciepło:
tak □
nie □
Pompa ciepła
Producent:
Typ:
Wydajność grzewcza [kW]:

32 | Załączniki
Roczny współczynnik efektywności energetycznej (RWEE,
COP
):
Lokalizacja:
□ poza budynkiem
□ w budynku
Czynnik chłodniczy w pompie ciepła:
Urządzenia zabezpieczające i
ochronne
□ automatyczna kontrola ciśnienia w obiegu grzewczym
□ inne
6. Dołączone dokumenty
(zalecane)
Wyciąg z katastru lub z mapy nieruchomości z numerem działki, jednostką
ewidencyjną, położeniem otworów wiertniczych, przebiegiem rurociągów,
lokalizacją pompy ciepła, granicami działki i przyległych budynków,
Mapa przeglądowa, jeśli to możliwe to oparta na oficjalnych mapach
topograficznych (skala: 1:10 000,1:25 000, lub 1:50 000),
Certyfikat producenta sondy geotermalnej,
Karta charakterystyki nośnika ciepła w obiegu zewnętrznym,
Przy spoinowaniu sond z wykorzystaniem gotowej mieszanki: wyjaśnienie
bezpieczeństwa produktu,
Jeśli wiadomo, informacje na temat warunków hydrogeologicznych m.in. które
piętro/-a wodonośne zostaną naruszone działaniami, szacowany profil
wiercenia (podanie źródła informacji; oceny map geologicznych, archiwa
wiertnicze itp.),
Zaświadczenie firmy wiertniczej o zatrudnieniu osób posiadających
odpowiednie uprawnienia do wykonywania i dokumentowania robót
geologicznych
Dokumenty dotyczące obliczeń instalacji, np. obliczenia głębokości sond
gruntowych i ich liczby.
7. Potwierdzenie i podpis
Wymagania ochrony wód dla instalacji
przeznaczonych do odzysku ciepła, zgodnie
z wymaganiami dla budowy i eksploatacji sond, (np.
wg wytycznych VDI 4640) są spełnione:
□ tak
□ nie
Wnioskodawca:
..................................................................................
Miejscowość, data
Podpis wnioskodawcy

Załączniki | 33
Załącznik 3.
Spis treści projektu prac geologicznych (wg Rozporządzenia Ministra
Środowiska z dnia 19 grudnia 2001 r. w sprawie projektów prac
geologicznych Dz. U. nr 153, poz. 1777)
1. Projekt prac geologicznych, zwany dalej "projektem", składa się z części tekstowej
i graficznej.
2. Część tekstową projektu stanowi opis zamierzonych prac geologicznych
i związanych z nimi robót geologicznych zawierający, w zależności od celu tych prac:
1) Informacje dotyczące lokalizacji projektowanych prac, w tym położenia
administracyjnego,
2) Omówienie wyników przeprowadzonych wcześniej prac geologicznych i badań
geofizycznych oraz wykaz wykorzystanych materiałów archiwalnych wraz z ich
interpretacją oraz przedstawieniem na mapie geologicznej, w odpowiedniej skali,
miejsc wykonania tych prac i badań,
3) Opis budowy geologicznej i warunków hydrogeologicznych w rejonie
zamierzonych prac geologicznych wraz z przypuszczalnymi profilami
geologicznymi projektowanych wyrobisk,
4) Przedstawienie możliwości osiągnięcia celu prac geologicznych zawierające:
a) opis i uzasadnienie liczby, lokalizacji i rodzaju projektowanych wyrobisk,
b) schematyczną konstrukcję otworów wiertniczych lub innych wyrobisk,
c) wskazówki dotyczące zamykania horyzontów wodonośnych,
d) sposób i termin likwidacji wyrobisk,
e) charakterystykę i uzasadnienie zakresu oraz metod projektowanych badań
geofizycznych i geochemicznych oraz ich lokalizacji,
f) określenie kolejności wykonywanych robót geologicznych,
g) opis opróbowania wyrobisk,
h) zakres obserwacji i badań terenowych, a w szczególności:
- obserwacji poziomów i pomiarów przepływów wód,
- próbnych pompowań,
- pomiarów temperatury i ciśnienia w razie występowania gazu ziemnego, ropy
naftowej lub wód,
- badań i pomiarów specjalnych,

34 | Załączniki
i) wyszczególnienie niezbędnych prac geodezyjnych,
j) zakres badań laboratoryjnych,
k) wielkość dopływu wód do wyrobiska lub jego poszczególnych poziomów
eksploatacyjnych,
l) jakość odpompowywanej wody z wyrobiska,
ł) sposób odwadniania i odprowadzania odpompowywanej wody z wyrobiska,
5) Określenie próbek geologicznych podlegających przekazaniu właściwemu
organowi administracji geologicznej, wraz ze wskazaniem sposobu i terminu ich
przekazania,
6) Określenie harmonogramu projektowanych prac geologicznych, w tym terminów
rozpoczęcia i zakończenia tych prac.
3. Część graficzna projektu zawiera:
1) mapę topograficzną w skali co najmniej 1 : 100 000 z zaznaczeniem terenu
projektowanych prac geologicznych i usytuowania ich w stosunku do miejscowości
będącej siedzibą gminy lub punktów geodezyjnych, a w zależności od celu prac -
mapę geologiczną, hydrogeologiczną, geologiczno-inżynierską, geofizyczną oraz
przekrój geologiczny, jeżeli takie dokumenty zostały już sporządzone,
2) wskazanie lokalizacji obszaru i miejsc projektowanych prac geologicznych oraz
wyrobisk na mapie sytuacyjno-wysokościowej i geologicznej w odpowiednio
dobranej skali, nie mniejszej niż 1 : 50 000, oraz na przekrojach koncepcyjnych.
4. Na mapie sytuacyjno-wysokościowej, o której mowa w ust. 3 pkt. 2, zaznacza się
przebieg linii energetycznych, telekomunikacyjnych, gazociągów i innych obiektów,
ograniczających wykonywanie prac geologicznych.
5. Przy sporządzaniu map dla projektów stosuje się ogólnie przyjęte dla map normy,
oznaczenia i symbole.

Załączniki | 35
Załącznik 4.
Spis treści powykonawczej dokumentacji geologicznej w celu
wykorzystania ciepła Ziemi (wg Rozporządzenia Ministra Środowiska
z dnia 15 grudnia 2011 r. w sprawie szczegółowych wymagań
dotyczących innych dokumentacji geologicznych)
Dokumentacja sporządzana w przypadku wykonywania prac geologicznych w celu
wykorzystania ciepła Ziemi obejmuje:
1) część tekstową składającą się z:
a) strony tytułowej,
b) karty informacyjnej,
c) opisu zadania geologicznego, w tym określenia celu, terminu rozpoczęcia
i zakończenia prac,
d) syntetycznego omówienia budowy geologicznej i warunków
hydrogeologicznych terenu badań,
e) opisu profilu geologicznego wraz z charakterystyką przewiercanych warstw
wodonośnych i temperatury na dnie otworu wiertniczego,
f) opisu sposobu izolacji przewierconych poziomów wodonośnych,
g) charakterystyki rozwiązań technicznych, w tym określenia ilości, głębokości
i średnicy otworów wiertniczych, obliczonej mocy instalacji w kW,
h) wyników wykonanych prób ciśnieniowych układu,
i) opisu stanu zagospodarowania powierzchni terenu,
j) oceny wpływu instalacji na ujęcia wód podziemnych,
k) opisu zagrożeń na etapie użytkowania instalacji oraz w przypadku awarii,
l) określenia sposobu kontroli pracy systemu;
2) część graficzną składającą się z:
a) mapy przeglądowej w skali nie mniejszej niż 1:50 000 z lokalizacją
wykonanych prac,
b) planu sytuacyjno-wysokościowego w skali 1:500 lub 1:1000 z lokalizacją
wierceń,
c) profilu geologicznego reprezentatywnego otworu lub grupy otworów
wiertniczych.
2. Wzór karty informacyjnej wykonywania prac geologicznych w celu wykorzystania
ciepła Ziemi, o której mowa w ust. 1 pkt 1 lit. b, jest określony w załączniku nr 4 do
rozporządzenia.

image
36 | Załączniki
Załącznik 5.
Wzór „Certyfikatu dla instalacji do pozyskiwania energii geotermalnej
(sondy geotermalnej)” obowiązujący w Saksonii
Certyfikat
dla instalacji do ekstrakcji energii geotermalnej (sondy geotermalnej)
(Zgodnie z § 45, pkt. 6 SächsWG w połączeniu z § 101, pkt. 1 WHG)
Uwaga: W Polsce certyfikat tego typu nie jest obowiązkowo dostarczany przez firmę
instalującą gruntową sondę ciepła. Zaleca się, aby inwestor we własnym zakresie
zażądał od wykonawcy podobnego certyfikatu, zwłaszcza w przypadku sond ciepła
o głebokości do 30 m. Dla sond ciepła głębszych niż 30 m certyfikat powinien zostać
dołączony do powykonawczej dokumentacji geologicznej.
Projekt budowlany:____________________________________________________
Nazwisko i imię: ______________________________________________________
Ulica: ___________________________Kod pocztowy: :_______________________
Miejscowość:_________________________________________________________
Nr-działki: ___________________________________________________________
Liczba sond geotermalnych: _____________________________________________
Średnica sond: _______________________________________________________
Głębokość odwiertów: _________________________________________________
Średnica wiercenia: ___________________________________________________
Osoba kontrolująca: ___________________________________________________
Firma wiertnicza lub geologiczne biuro inżynierskie
Projekt został zrealizowany zgodnie ze zgłoszeniem / zezwoleniem
□ Nie wystąpiły żadne specjalne trudności
□ Wystąpiły następujące problemy: _______________________________________
___________________________________________________________________
________________
________________________________________
Miejscowość, data
Pieczątka i podpis firmy wykonawczej

Załączniki | 37
1. Kontrola
Testowany obiekt:
Optyczna kontrola sondy i rurki U-kształtnej:
spawanych połączeń:
przepływu i próby ciśnieniowej wg VDI 4640, arkusz 2:
_______________ _____________________
Miejscowość, data
Pieczęć i podpis kontrolera
2. Kontrola
Testowany obiekt:
Kontrola wypełnienia
przestrzeni pierścieniowej
wg VDI 4640, arkusz 2:
_______________ _____________________
Miejscowość, data
Pieczęć i podpis kontrolera
Użyta zawiesina:
___________________________________________________
Gęstość uzyskanej mieszaniny:
___________________________________________________
Ilość użytej mieszaniny:
___________________________________________________
3. Kontrola
Testowany obiekt:
Sprawdzenie zdolności
funkcjonowania sondy
wg VDI 4640, arkusz 2:
_______________ _____________________
Miejscowość, data Pieczęć i podpis kontrolera

Wydawca
Sächsisches Landesamt für Umwelt, Landwirtschaft und Geologie (LfULG)
Pillnitzer Platz 3, 01326 Drezno, Niemcy
Telefon: + 49 351 2612-0
Telefax: + 49 351 2612-1099
E-Mail: lfulg@smul.sachsen.de
www.smul.sachsen.de/lfulg
Pa
ń
stwowy Instytut Geologiczny – Pa
ń
stwowy Instytut Badawczy
Oddział Dolnośląski
al. Jaworowa 19
53-122 Wrocław, Polska
Telefon: +48 71 33720-91
Fax: +48 71 33720-89
www.pgi.gov.pl
Redakcja polskiej cz
ęś
ci
Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy
Oddział Dolnośląski
dr Wiesław Kozdrój, dr Maciej Kłonowski
al. Jaworowa 19
53-122 Wrocław
Telefon: +48 71 337 20 91
Faks: +48 71 337 20 89
W ramach realizacji projektu »TransGeoTherm. Energia geotermalna dla
transgranicznego rozwoju regionu Nysy. Projekt pilotażowy«
współfinansowanego ze
środków
UE, POWT Polska – Saksonia 2007 – 2013
Zdj
ę
cia
LfULG, PIG-PIB OD
Skład i łamanie tekstu:
Sandstein Kommunikation GmbH
Druk
Lausitzer Druckhaus GmbH
Data przyj
ę
cia do druku
31. 03. 2014
Wydanie
500 egzemplarzy
Papier
Wydrukowano na papierze w 100% pochodzącym z recyklingu
Uwagi
Publikację można otrzymać bezpłatnie od wydawcy:
Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy
Oddział Dolnośląski
al. Jaworowa 19
53-122 Wrocław, Polska
Telefon: +48 71 33720-91
Fax: +48 71 33720-89
www.pgi.gov.pl
Koszty przesyłki pocztowej pokrywa zamawiający.
Uwagi dotycz
ą
ce dystrybucji
Publikacja ta została wydana przez Rząd Wolnego Państwa Saksonia w ramach własnych
ustawowych obowiązków w celu informowania opinii publicznej. Nie może ona być
wykorzystana przez partie polityczne ani przez ich kandydatów lub pomocników do
prowadzenia kampanii wyborczej. Dotyczy to wszy stkich rodzajów wyborów. Bezprawna jest
zwłaszcza jej dystrybucja na spotkaniach przedwyborczych, w punktach informacyjnych partii
jak również insertowanie, nadrukowywanie oraz naklejanie informacji dotyczących polityki
partii lub innych materiałów reklamowych. Zabronione jest także przekazywanie jej osobom
trzecim do wykorzystania w celu agitacji wyborczej.
Nawet w przypadku braku nadchodzących wyborów nie wolno niniejszej publikacji
wykorzystać w taki sposób, aby została ona odebrana jako wyraz sympatii Wydawnictwa
dla poszczególnych grup politycznych.
Ograniczenia te obowiązują niezależnie od formy dystrybucji, a więc niezależnie od tego,
w jakiej formie czy też w jakiej ilości publikacja ta zostanie przekazana odbiorcy.
Dozwolone jest jednak wykorzystanie tej publikacji przez partie w celach informacyjnych.
Prawa autorskie
Niniejsza publikacja podlega pełnej ochronie praw autorskich.
Wszelkie prawa, w tym przedruk lub dodruk całości broszury lub jej fragmentów oraz
przetwarzanie fotomechaniczne, są zarezerwowane dla Wydawcy.